Immagini della pagina
PDF
ePub

adolescentuli, per ambitionem ; atque etiam armatos dimittatis. 'Ne, ista vobis mansuetudo et misericordia, si illi arma ceperint, in miseriam vertet. Scilicet res aspera est ; sed vos non timetis eam. Immo vero maxume ; sed inertia et mollitia animi, alius alium exspectantes cunctami. ni, dis immortalibus confisi, qui hanc rempublicam in maxumis saepe periculis servavere. Non votis, neque 'suppliciis muliebribus auxilia deorum parantur: vigilando, agen: do, bene consulendo “prospera omnia 5 cedunt: ubi secordiae te atque ignaviae tradideris, nequidquam deos implores; irati infestique sunt. Apud majores nostros, T. Manlius Torquatus bello Gallico filium suum, quod is contra imperium in hostem pugnaverat, necari jussit; atque ille egre. gius adolescens immoderatae fortitudinis morte "poenas dedit : 8vos de crudelissumis parricidis quid statuatis, cunccamini? 9Videlicet vita cetera eorum huic sceleri obstat. Verum parcite dignitati Lentuli, si ipse pudicitiae, si famae suae, si dis aut hominibus umquam ullis pepercit : ignoscite Cethegi adolescentiae, "nisi iterum patriae bellum fecit. Nam quid ego de Gabinio, Staxilio, Coepario loquar ? quibus "si quidquam umquam pensi fuisset, non ea consilia de republica habuis. sent. Postremo, Patres conscripti, si mehercule peccato locus esset, facile paterer vos ipsa re corrigi, quoniam verba contemnitis ; sed undique circumven. ti sumus. Catilina cum exercitu "faucibus urget : alii intra moenia, in sinu urbis sunt hor.es: neque parari, neque consuli quidquam occulte potest : quo magis properandum. Quare ita ego censeo : cum nefario consilio sceleratorum civium respublica in maxuma pericula venerit, hique indicio T. Volturcii, et legatorum Allobrogum, convicti confessique sint, caedem, incendia, alia foeda atque crudelia faciņora in civis patriamque paravisse ; de confessis, sicuti de 'manifestis rerum capitalium, more majorum, supplicium sumendum.”

LIII. POSTQUAM Cato adsedit, consulares omnes, item. que senatus magna pars, sententiam ejus laudant, 'vir. tutem animi ad coelum ferunt; alii alios increpantes timi. dos vocant ; Cato magnus atque clarus habetur ; senati decretum fit, :sicuti ille censuerat. Sed mihi multa legenti, multa audienti, quae populus Romanus, domi militiae. que, mari atque terra, praeclara facinora fecit, forte lu. buit attendere, quae res maxume tanta negotia sustinuisset. Sciebam, saepenumero parva manu cum magnis legionibus hostium contendisse : cognoveram, parvis copiis bella gesta cúm opulentis regibus ; ad hoc, saepe fortunae violentiam toleravisse ; facundia Graecos, gloria belli Gallos ante Romanos fuisse. Ac mihi multa bagitanti constabat, paucorum civium egregiam virtutem cuncta patravisse; eoque factum, uti divitias paupertas, multitudinem pauci. tas superaret. Sed postquam luxu atque desidia civitas corrupta est, rursus respublica magnitudine sua impera. torum atque magistratuum vitia sustentabat ; ac, veluti effoeta parente, multis tempestatibus haud sane quisquam Romae virtute magnus fuit. Sed, memoria mea, ingenti virtute, divorsi moribus fuere viri duo, M. Cato, et C. Caesar ; quos, quoniam res obtulerat, "silentio prae. terire non fuit consilium, quin utriusque naturam et mores, quantum ingenio possem, aperirem.

LIV. IGITUR his genus, "aetas, eloquentia, prope aequalia fuere; magnitudo animi par, item "gloria; sed alia alii. Caesar beneficiis ac munificentia magnus habebatur ; integritate vitae Cato. Ille mansuetudine et misericordia clarus factus : huic severitas dignitatem addide. rat. Caesar dando, sublevando, signoscendo; Cato nihil largiundo gloriam adeptus. In altero miseris perfugium ;

in

in altero malis pernicies : 'illius facilitas; hujus constan. tia laudabatur. Postremo, Caesar ’in animum induxerat laborare, vigilare; negotiis amicorum intentus, sua negle. gere; nihil denegare, quod dono dignum esset ; sibi magnum imperium, exercitum, novum bellum exoptabat, ubi virtus enitescere posset. At Catoni studium modestiae, decoris, sed maxume severitatis erat. Non divitiis cum divite, neque 'factione cum factioso; sed cum strenuo virtute, cum modesto pudore, cum innocente 'abstinentia certabat : Sesse, quam videri, bonus malebat : ita, quo minus gloriam petebat, eo magis sequebatur.

LV. POSTQUAM, ut dixi, senatus in Catonis sententiam discessit, consul "optumum factum ratus, noctem, quae stabat, antecapere, ne quid eo spatio novaretur, &trium. viros, quae supplicium postulabat, parare jubet: ipse, dist positis praesidiis, Lentulum in carcerem deducit: idem fit ceteris per praetores. Est "locus in carcere, quod 10Tullianum adpellatur, ubi paullulum "escenderis ad laevam, circiter duodecim pedes humi depressus. Fum mu. niunt undique parietes, atque insuper 'camera, lapideis fornicibus vincta : sed incultu, tenebris, odore foeda atque terribilis ejus facies est. In eum locum postquam de. missus Lentulus, quibus praeceptum erat, laqueo gulam fregere. Ita ille patricius, ex clarissuma gente Cor. neliorum, qui consulare imperium Romae habuerat, dignum moribus factisque suis exitum vitae invenit. De Ce. thego, Statilio, Gabinio, Coepario, eodem modo suppli. cium sumtum.

LVI. Dum ea Romae geruntur, Catilina "ex omni copia, quam et ipse adduxerat, et Manlius habuerat, ''duas legiones instituit; cohortes, pro numero militum, complet: de. inde, ut quisque voluntarius, aut ex sociis in castra venit, aequaliter distribuerat ; ac brevi spatio legiones numero

[ocr errors]

hominum expleverat, cum initio non amplius duobus millibus habuisset. Sed ex omni copia circiter pars quarta erat militaribus armis instructa; ceteri, ut quemque casus armaverat, 'sparos, aut lanceas, alii 'praeacutas sudes portabant. Sed, postquam Antonius cum exercitu adventabat, Catilina per montes iter facere, ad urbem modo, modo 'in Galliam versus castra movere; hostibus occa. sionem pugnandi non dare ; sperabat prope diem *sese habiturum, si Romae socii incepta patravissent. Interea servitia repudiabat, cujus initio ad eum magnae copiae concurrebant, opibus conjurationis fretus; simul Salienum suis rationibus existumans videri caussam civium cum servis fugitivis communicavisse.

LVII. SED, postquam in castra runciús pervenit, Romae conjurationem patefactam, de Lentulo, Cethego, ceteris, quos supra memoravi, supplicium sumtum; plerique, quos ad bellum spes rapinarum, aut novarum rerum studium il. lexerat, dilabuntur; reliquos Catilina per montis asperos, Tragnis itineribus, 'in agrum Pistoriensem abducit, eo consilio, uti per tramites occulte perfugerent in Galliamı. At Q. Metellus Celér cum tribus legionibus in agro

Piceno praesidebat, ''ex difficultate rerum eadem illa existumans, quae supra diximus, Catilinam agitare. Igitur, ubi iter ejus ex perfugis cognovit, castra propere movet, ae "sub ipsis radicibus montium consedit, qua illi descensus erat in Galliam properanti.] Neque tamen Antonius procul aberat; utpote qui magno exereitu, locis aequioribus 13expeditus, in fuga sequeretur. Sed Catilina, postquam videt "montibus atque copiis hostium sese clausum, in urbie res adversas, neque fugae, neque lipraesidii ullam spem; optumum factum ratus in tali re fortunam belli tentare, statuit cum Antonio quamprimum confligere. Itaque, concione advocata, hujuscemodi orationem habuit.

LVIII. “COMPERTUM ego habeo, milites, 'verba virtu. tem non addere; neque ex ignavo strenuum, neque fortem ex timido exercitum, oratione imperatoris, fieri. Quanta cujusque animo audacia natura, aut ’moribus, inest, tan. ta in bello patere solet : quem neque gloria, neque pericula, excitant, nequidquam hortere ; timor animi auri. bus obficit. Sed ego vos, quo pauca monerem, advocavi; simul uti caussam consilii aperirem. Scitis equidem, mi. lites, secordia atque ignavia Lentuli quantam ipsi cladem nobisque attulerit; quoque modo, dum ex urbe praesidia opperior, in Galliam proficisci nequiverim. Nunc ‘quo in loco res nostrae sint, juxta mecum omnes intelle. gitis. Exercitus hostium duo, "unus ab urbe, alter a Gal. lia, obstant : diutius in his locis esse, Øsi maxume animus ferat, frumenti atque aliarum rerum egestas prohibet. Quocumque ire placet, ferro iter aperiundum est. Quapropter vos moneo, uti 'forti atque parato animo sitis ; et, cum praelium inibitis, memineritis, vos divitias, decus, gloriam, praeterea libertatem atque patriam in dextris portare. Si vincimus, omnia nobis tuta, commeatus abun. de, coloniae atque municipia patebunt : sin metu cesseri. mus, eadem illa advorsa fiunt : neque locus, neque ami. cus quisquam teget, quem arma non texerint. Praeterea, milites, non eadem nobis et illis necessitudo impendet: nos pro patria, pro libertate, pro

vita certamus;

ዓ Sillis pervacaneum est pugnare pro potentia paucorum. Quo audacius adgredimini, memores pristinae virtutis. Licuit nobis, cum summa turpitudine, in exilio aetatem agere : potuistis nonnulli Romae, amissis bonis, alienas opes ex. spectare. Quia illa foeda atque intoleranda oviris vide. bantur, haec sequi decrevistis. Si tralinquere voltis, audacia

opus est : nemo, nisi victor, "pace bellum mutavit. Nam in fuga salutem sperare, cum arma, quis corpus

SU

.

« IndietroContinua »