Immagini della pagina
PDF
ePub
[ocr errors]

quentiae, sapientiaé parum; vāstus animus immoderāta, incrēdibilia, nimis alta semper cupiēbat. Hunc post dominātionem L. Sullae lubīdo māxuma invāserat rei

pūblicae capiundae, neque id quibus modīs adsequerētur, 5 dum sibi rēgnum parāret, quicquam pēnsi habēbat. Agitābātur magis magisque in diēs animus ferox inopiā rei familiāris et conscientià scelerum, quae utraque iīs artibus auxerat, quās suprā memorāvī. Incitābant praetereājus

corrupti cīvitātis mõrës, quos pessuma ac dīvorsa inter sē 10 mala, luxuria atque avāritia, vēxabant. %

Rēs ipsa hortārī vidētur, quoniam dē mõribus cīvitātis tempus admonuit, suprā repetere ac paucīs institūta māiorum domi militiaeque, quo modo rem publicam habue

rint, quantamque relīquerint, 'ut paulātim immūtāta ex 15 pulcherrumā atque optumā pessuma ac flāgitiosissuma facta sit, disserere.

6. Urbem Romam, sīcuti ego accēpī, condidēre atque habuēre initio Trõiānī, qui Aenēā duce profugi sēdibus incertīs vagābantur, cumque iīs Aboriginēs, genus homi

3, 29-4, 8.* Ille erat ūnus timendus ex istis omnibus, sed tam diū, dum urbis moenibus continēbātur. Omnia nõrat, omnium aditūs tenēbat; appellare, temptāre, sollicitāre poterat, audēbat.

Erat ei consilium ad facinus aptum, consilio autem neque manus 5 neque lingua deerat. Iam ad certās rēs conficiendās certos ho

minēs dēlēctos ac dēscrīptos habēbat. Neque vērā, cum aliquid mandārat, confectum putābat; nihil erat, quod non ipse obīret, occurreret, vigilāret, labārāret; frīgus, sitim, famem ferre poterat.

Hunc ego hominem tam ācrem, tam audācem, tam parātum, tam 10 callidum, tam in scelere vigilantem, tam in perditīs rēbus dili

gentem nisi ex domesticīs insidiis in castrēnse latrocinium compulissem, — dicam id, quod sentiö, Quirītēs, — non facile hanc tantam mõlem mali ā cervicibus vestrīs dēpulissem. — III. VII.

* See Note under CICERO, on page 65.

f

num agreste, sine lēgibus, sine imperio, līberum atque solūtum. Hi postquam in ūna moenia convēnāre, disparī genere, dissimili lingua, alii alio more viventës, incrēdibile memorātū.est quam facile coaluerint; ita brevī multitūdo dispersa atque vaga concordia civitās facta erat. 5 Sed postquam rēs eorum cīvibus, moribus, agrīs aucta satis prospera satisque pollēns vidēbātur, sīcutī plēraque mortālium habentur, invidia ex opulentia orta est. Igitur rēgēs populīque finitumi bello temptāre, pauc ex amīcīs auxilio esse; nam cēterī metū perculsī ā perīculīs 10 aberant. +At Romānī domī militiaeque intenti festīnāre, parāre, alius alium hortārī, hostibus obviam ire, libertā tem, patriam, parentīsque armīs tegere. Post, ubi perī

: cula virtute propulerant, sociis atque amicis auxilia portābant, magisque dandīs quam accipiundīs beneficiīs 15 amicitias parābant. Imperium léamum, nõmen imperi

lē rēgium habēbant. Dēlēcti, quibus corpus annis infirmum, ingemum sapientiā validum erat, reī pablicae consultābant; ii vel aetāte vel cūrae similitūdine patrës appellābantur. Post, ubi rēgium imperium, quod initio 20 conservandae lîbertatis atque augendae rei publicae fuerat, in superbiam dominātionemque se convortit, immām tātó mõre annua imperia bīnāsque imperātūrēs sibi fēcēre; eo modo minumē posse putāhant per licentiam insolēscere animum hūmānum.

7. Sed ea tempestate coepēre sē quisque magis extollere magisque ingenium in promptū habēre. Nam rēgibus boni quam mali suspectiores sunt, semperque iis aliēna virtūs formīdulösa est. Sed cīvitās incrēdibile memorātū est, adeptā lībertāte, quantum brevi crēverit; 30 tanta cupido gloriae incesserat. Iam primum iuventūs, simul ac bellī patiēns erat, in castrīs per laborem ūsum

25

mīlitiae discēbat inagisque in decorīs armīs et militāribus equis quam in scortīs atque conviviīs lubīdinem habēbant. Igitur tālibus viris nõn labor insolitus, non

locus ūllus asper aut arduus erat, nõn armātus hostis 5 formīdulosus; virtūs omnia domuerat. Sed gloriae max

umum certāmen inter ipsos erat: sē quisque hostem ferire, mūrum adscendere, conspicī, dum tāle facinus faceret, properābat; eās dīvitias, eam bonam famam

māgnamque nobilitātem putābant. Laudis avidī, pecū10 niae līberālēs erant; gloriam ingentem, dīvitiās honestās

volēbant. Memorāre possem, quibus in locīs māxumās hostium copias populus Romānus parvā manā füderit, quās urbīs nātūrā mūnītās pūgnando cēperit, ni ea rēs

longius nos ab incepto traheret. 15 8. Sed profecto fortūna in omni rē dominātur; ea rēs

cūnctās ex lubīdine magis quam ex vēro celebrat obscūratque. Athēniēnsium rēs gestae, sīcuti ego aestumo, satis amplae māgnificaeque fuēre, vērum aliquanto mino

rēs tamen quam fāmā feruntur. Sed quia prāvēnēre ibi 20 scrīptorum māgna ingenia, per terrārum orbem Athē

niēnsium facta pro māxumīs celebrantur. Ita eorum, quī fēcēre, virtūs tanta habētur, quantum eam verbīs potuēre extollere praedlāra ingenia. At populo Romānā

numquam ea copia fuit, quia' prūdentissumus quisque 25 māxumē negotiosus erat; ingenium nēmo sine corpore

exercēbat, optumus quisque facere quam dicere, sua ab aliīs bene facta laudārī quam ipse aliorum nārrāre mālëbat.

9. Igitur domī militiaeque bonī mūsēs colēbantur ; 30 concordia māxuma, minuma avāritia erat; iūs bonum

que apud eos non lēgibus magis quam nātūrā valēbat. Türgia, discordias, simultātēs cum hostibus exercēbant,

cīvēs cum civibus de virtüte certābant; in suppliciis deorum māgnifici, domā parcī, in amicos fidēlēs erant. Duābus hīs artibus, audāciā in bello, ubi pāx ēvēnerat, aequitāte, sēque rem que publicam cūrābant. Quārum rērum ego māxuma documenta haec habeo: quod in 5 bello saepius vindicātum est in eos, qui contrā imperium in hostem pūgnāverant quique tardius revocātī proelio excesserant, quam quī sīgna relinquere aut púlsī? loco cēdere ausī erant; in pāce vēro, quod beneficiis magis quam metū imperium agitābant, et, acceptā iniū- 10 riā, īgnoscere quam persequi mālēbant.

10. Sed ubi labore atque iūstitiā rēs pūblica crēvit, rēgēs māgni bello domitī, nātiānēs ferae et populī ingentēs vī subāctī, Carthāgā, aemula imperi Romānī, ab stirpe interiit, cūncta maria terraeque patēbant, saevīre 15 fortūna ac miscēre omnia coepit. Qui laborēs, pericula, dubiās atque asperās rēs facile tolerāverant, iis õtįum, dīvitiae, optanda aliās, oneri miseriaeque fuēre. Igitur primo impers, deinde pecūniae cupīdõ crēvit; ea quasi māteriēs omnium malorum fuêre. Namque avārītia 20 fidem, probitātem, cēterāsque artīs bonās subvortit; pro hīs. superbiam, crūdēlitātem, deos neglegere, omnia vēnālia habēre ēdocuit.) Ambitió múltos mortālīs falsõs fierf" subēgit, aliud clausum in pectore, aliud in linguā prõmptum habēre, amīcitiās inimicitiāsque non ex rē sed ex 25 commodo aestumāre, magisque voltum quam ingenium bonum habere. Haec primo paulatim crēscere, interdum vindicārī; post, ubi contāgió quasi peștilentia invāsit, cīvitās iminūtāta, imperium ex iūstissumo atque optumo crūdēle intolerandumque factum.

11. Sed prīmo magis ambitio quam avāritia animos hominum exercēbat, quod tamen vitium propius virtutem

[ocr errors]

30

erat. Nam gloriam, honorem, imperium bonus et īgnāvos aequê sibi exoptant; sed ille vērā viā nītitur, huic quia bonae artës dēsunt, dolīs atque fallāciis contendit. Avā

ritia pecuniae studium habet, quam nēmo sapiēns concu5 pīvit; ea quasi venēnīs malīs imbūta corpus animumque

virilem effēminat, semper infīnīta, insatiābilis est, neque copiā neque inopiā minuitur. Sed postquam L. Sulla, armīs receptā rē püblică, bonis initiis malos ēventus

habuit, rapere omnēs, trahere, domum alius, alius agros 10 cupere, neque modum neque modestiam victòrēs habēre,

foeda crūdēliaque in cīvīs facinora facere. Hūc accēdēbat quod L. Sulla exercitum, quem in Asiā ductāverat, quo sibi fīdum faceret, contrā mõrem māiòrum lūxuriösē

nimisque līberāliter habuerat. Loca amoena, voluptāria 15 facile in otio ferācīs militum animos mollīverant.Ibi

primum insuēvit exercitus populi Romānī amāre, põtāre, sīgna, tabulās pīctās, vāsa caelāta mīrārī, ea prīvātimet pūblicē rapere, dēlūbra spoliāre, sacra profānaque omnia

polluere. Igitur is militēs, postquam victoriam adept}}. 20 sunt, nihil reliqui victis fēcēre. Quippe secundae rēs

sapientium animos fatigant; 'nē illi corruptīs moribus victoriae temperārent.

12. Postquam divitiae honori esse coepēre, et eās glòria, imperium, potentia sequêbātur, hebēscere virtūs, 25 paupertās probro habērī, innocentia pro malivolentiā dūci

coepit. Igitur ex dīvitiīs iuventùtem lūxuria atque avāritia cum superbià invāsēre : rapere, consūmere ; sua parvī pendere, aliēna cupere; pudorem pudicitiam, di

vīna atque hūmāna promiscua, nihil pēnsī neque 30 rātī habēre. Operae pretium est, cum domos atque villās

cognoveris in urbium modum exaedificātās, vīsere templa deorum, quae nostri mäiorës, religiosissumi mortālēs,

« IndietroContinua »