Immagini della pagina
PDF
ePub

civitatis tempus admonuit, suprà repetere, ac paucis instituta majorum domi militiæque-quomodo rempublicam habuerint, quantamque reliquerint; ut paulatim immutata ex pulcherrumā pessuma aç flagitiosissuma facta sit-disserere.

VI.—1. Urbem Romam, sicuti ego accepi, condidere atque habuere initio Trojani, qui, Æneā duce, profugi sedibus incertis vagabantur; cumque his Aborigines, genus hominum agreste, sine legibus, sine imperio, liberum atque solutum. 2. Hi postquam in una monia convenere, dispari genere, dissimili linguā, alius alio more viventes, incredibile memoratu est quàm facile coaluerint. 3. Sed, postquam res eorum civibus, moribus, agris aucta, satis prospera satisque pollens videbatur, sicuti pleraque mortalium habentur, invidia ex opulentiā orta est. 4. Igitur reges populique finitimi bello tentare: pauci ex amicis auxilio esse; nam ceteri, metu perculsi, a periculis aberant. 5. At Romani, domi militiæque intenti, festinare, parare, alius alium hortari; hostibus obviam ire; libertatem, patriam parentesque armis tegere: pòst, ubi pericula virtute propulerant, sociis atque amicis auxilia portabant; magisque dandis quàm accipiundis beneficiis amicitias parabant.

6. Imperium legitimum, nomen imperii regium, habebant: delecti-quibus corpus annis infirmum, ingenium sapientia validum-reipublicæ consultabant: hi, vel ætate, vel curæ similitudine, PATRES adpellabantur. 7. Pòst, ubi regium imperium, quod initio conservandæ libertatis atque augendæ rei

publicæ fuerat, in superbiam dominationemque convortit, immutato more, annua imperia binosque imperatores sibi fecere: eo modo minume posse putabant per licentiam insolescere animum humanum.

VII. 1. Sed ea tempestate cœpere se quisque extollere, magisque ingenium in promptu habere. 2. Nam regibus boni, quàm mali, suspectiores sunt, semperque his aliena virtus formidolosa est. 3. Sed civitas, incredibile memoratu est, adeptā libertate, quantùm brevi creverit : tanta cupido gloriæ incesserat. 4. Jam primùm juventus, simul laboris ac belli patiens erat, in castris per usum militiam discebat: magisque in decoris armis et militaribus equis, quàm in scortis atque conviviis, lubidinem habebant. 5. Igitur talibus viris non labos insolitus, non locus ullus asper aut arduus erat, non armatus hostis formidolosus: virtus omnia domuerat. 6. Sed gloriæ maxumum certamen inter ipsos erat: sese quisque hostem ferire, murum adscendere, conspici dum tale facinus faceret, properabat: eas divitias, eam bonam famam magnamque nobilitatem putabant: laudis avidi, pecuniæ liberales, erant : gloriam ingentem, divitias honestas, volebant. 7. Memorare possem quibus in locis maxumas hostium copias populus Romanus parvā manu fuderit, quas urbes naturā munitas pugnando ceperit, ni ea res longius ab incepto traheret.

VIII.-I. Sed profecto Fortuna in omni re dominatur; ea res cunctas, ex lubidine magis, quàm ex vero, celebrat obscuratque. 2. Atheniensium res gesta, sicuti ego æstumo, satis amplæ magnifica

que fuere; verùm aliquanto minores tamen, quàm famā feruntur. 3. Sed, quia provenere ibi scriptorum magna ingenia, per terrarum orbem Atheniensium facta pro maxumis celebrantur. 4. Ita eorum, qui fecere, virtus tanta habetur, quantùm verbis eam potuere extollere præclara ingenia. 5. At populo Romano nunquam ea copia fuit : quia prudentissimus quisque negotiosus maxume erat; ingenium nemo sine corpore exercebat; optumus quisque facere quàm dicere, sua ab aliis benefacta laudari quàm ipse aliorum narrare, malebat.

IX.-I. Igitur domi militiæque boni mores colebantur; concordia maxuma, minuma avaritia erat; jus bonumque apud eos, non legibus magis quàm naturä, valebat. 2. Jurgia, discordias, simultates, cum hostibus exercebant: cives cum civibus de virtute certabant: in suppliciis deorum magnifici, domi parci, in amicis fideles erant. 3. Duabus his artibus, audaciã in bello, ubi pax evenerat æquitate, seque remque publicam curabant. 4. Quarum rerum ego maxuma documenta hæc habeo ; quòd sæpius vindicatum est in eos, qui contra imperium in hostem pugnaverant quique tardiùs revocati prælio excesserant, quàm qui signa relinquere, aut pulsi loco cedere ausi erant ; 5. in pace verò, quòd, beneficiis, quàm metu, imperium agitabant, et, acceptā injuriā, ignoscere quàm persequi malebant.

X.-I. Sed, ubi labore atque justitia respublica crevit, reges magni bello domiti, nationes feræ et populi ingentes vi subacti, Carthago æmula imperii Romani ab stirpe interiit, cuncta maria terræque

[ocr errors][ocr errors]

adran

patebant; sævire Fortuna, ac miscere omnia,
cœpit. 2. Qui labores, pericula, dubias atque
asperas res facile toleraverant, iis otium, divitiæ
optandæ aliis, oneri miseriæque fuere. 3. Igitur
primò pecuniæ, deinde imperii cupido crevit: ea
quasi materies omnium malorum fuere. 4. Nam-
que avaritia fidem, probitatem, ceterasque artis
bonas subyertit; pro his, superbiam, crudelitatem,
deos neglegere, omnia venalia habere, edocuit.
5. Ambitio multos mortalis falsos fieri subegiompelled
Jaliud clausum in pectore, aliud in linguā promptum
habere; amicitias inimicitiasque, non ex re, sed ex
commodo, æstumare; magisque vultum, quàm
genium, bonum habere, 6. Hæc primò paulatim
•sometimes to punished
crescere, interdum vindicari: pòst, ubi contagio
quasi pestilentia invasit, civitas immutata; im-
perium, ex justissumo
mas atque optumo, crudele
intolerandumque factum.

4.4.C.

rather

[ocr errors]
[ocr errors]

Mar

because

a

XI.-I. Sed primò magis ambitio, quàm avaritia, animos hominum exercebat: quod tamen vitium propiùs virtutem erat. 2. Nam gloriam, honorem, imperium bonus et ignavus æque sibi exoptant: sed ille vera via nititur; huic quia bonæ artes desunt, dolis atque fallaciis contendit. 3. Avaritia pecuniæ studium habet, quam nemo sapiens concupivit : ea, quasi venenis malis imbuta, corpus animumque virilem effeminat; semper infinita, insatiabilis est; neque copia neque inopia minuitur. 4. Sed, postquàm L. Sulla, armis receptă republică, ex bonis initiis malos eventus habuit, rapere omnes, trahere, domum alius alius agros cupere;

Re

tus arrested

16

eve

[ocr errors]

magnus

disgracenfend

neque modum neque modestiam victores habere, crudeliaque in civibus facinora facere. 5. Huc accedebat quòd L. Sulla exercitum, quem in Asia ductaverat, quò sibi fidum faceret, contra morem majorum, luxuriose nimisque liberaliter habuerat; loca amona, voluptaria, facile in otio ferocis militum animos molliverant. 6. Ibi primùm insuevit exercitus populi Romani amare, potare; signa, tabulas pictas, vasa cælata mirari; ea privatim ac publice rapere; delubra spoliare; sacra profanaque omnia polluere. 7. Igitur hi milites, postquàm victoriam adepti sunt, nihil reliqui victis fecere. 8. Quippe secundæ res sapientium animos fatigant: ne illi, corruptis moribus, victoriæ temper

arent.

XII. -I. Postquam divitiæ honori esse cœpere, et eas gloria, imperium, potentià sequebatur ; hebescere virtus, paupertas probro haberi, innocentia pro malivolentia duci cœpit. 2. Igitur ex divitiis juventutem luxuria atque avaritia cum superbia invasere: rapere, consumere; sua parvi pendere, aliena cupere; pudorem, pudicitiam, divina atque humana promiscua, nihil pensi atque moderati habere. 3. Operæ pretium est, quum domos atque villas cognoveris in urbium modum exædificatas, visere templa deorum, quæ nostri majores, religiosissumi mortales, fecere. 4. Verùm illi delubra deorum pietate, domos suas gloriā decorabant; neque victis quidquam, præter injuriæ licentiam, eripiebant. 5. At hi contrà, ignavissumi homines, per summum scelus omnia ea sociis

« IndietroContinua »