Immagini della pagina
PDF
ePub

4

6

3

rum memores, quæ sibi quisque facilia factu putat, æquo animo accipit; * supra ea, veluti ficta pro falsis ducit.

Sed ego adolescentulus initio, sicuti plerique, studio ad rem publicam latus sum, ibique mihi multa adversa fuere. Nam pro pudore, pro abstinentia, pro virtute, audacia, largitio, avaritia vigebant. Quæ tametsi animus aspernabatur, 'insolens malarum artium, tamen inter tanta vitia imbecilla ætas ambitione corrupta' tenebatur ; "ac me, quum ab reliquorum malis moribus dissentirem, nihilo minus honoris cupido, eadem, qua ceteros, fama atque invidia vexabat.

IV. Igitur ubi animus ex multis miseriis atque periculis requievit, et ' mihi reliquam ætatem a re publica procul habendam decrevi, non fuit consilium socordia atque desidia bonum otium conterere; neque vero agrum colendo aut venando, 'servilibus officiis, intentum ætatem agere ; & sed a quo incepto studioque me ambitio mala detinuerat, eodem regressus, statui res gestas populi Romani carptim, ut quæque memoria digna videbantur, perscrib ere ; eo magis, quod mihi a spe, metu, partibus rei pub licæ animus liber erat. Igitur * de Catilinæ conjuratione, quam verissime potero, paucis absolvam. Nam id facinus in primis ego memorabile existimo sceleris atque periculi novitate. De cujus hominis moribus pauca prius explananda sunt, quam initium narrandi faciam.

V. 'Lucius Catilina, nobili genere natus, fuit magna et animi et corporis, sed ingenio malo pravoque. Huic ab adolescentia bella intestina, cædes, rapinæ, discordia civilis grata fuere, ibique juventutem suam exercuit. Corpus patiens inediæ, vigiliæ, algoris, supra quam cuiquam credibile est. Animus audax, subdolus, varius, * cujus rei libet simulator ac dissimulator, alieni appetens, sui profusus, ardens in cupiditatibus ; satis eloquentiæ, sapientiæ parum.

6 Vastus animus immoderata, incredi

4

5

2

5

8

9

bilia, nimis alta semper cupiebat. Hunc post dominationem Lucii Sullæ libido maxima invaserat rei publicæ capiundæ ; neque id quibus modis assequeretur, dum sibi regnum pararet, quidquam pensi habebat. Agitabatur magis magisque 'in dies animus ferox inopia rei familiaris et conscientia scelerum ; quæ utraque his artibus auxerat, quas supra memoravi. Incitabant præterea corrupti civitatis mores, & quos pessima ac diversa inter se mala, luxuria atque avaritia, vexabant: • Res ipsa hortari videtur, quoniam de moribus civitatis tempus admonuit, supra repetere, ac paucis instituta majorum domi militiæque, quomodo rem publicam habuerint, quantamque reliquerint, ut paulatim immutata, ex pulcherrima pessima ac flagitiosissima facta sit, disserere.

VI. Urbem Romam, sicuti ego 'accepi, condidere atque habuere initio Trojani, qui, Aenea duce, profugi sedibus incertis vagabantur; cumque his ’ Aborigines, genus hominum agreste, sine legibus, sine imperio, liberum atque solutum.

* Hi postquam in una monia convenere, dispari genere, dissimili lingua, alius alio more viventes, incredibile memoratu est, quam facile coaluerint. Sed postquam * res eorum civibus, moribus, agris aucta, satis prospera satisque pollens videbatur, sicuti pleraque mortalium habentur, invidia ex opulentia orta est. Igitur reges populique finitimi bello • tentare, pauci ex amicis auxilio esse; nam ceteri metu perculsi a periculis aberant. At Romani domi militiæque intenti festinare, parare, alius alium hortari, hostibus obviam ire, libertatem, patriam, parentesque armis tegere. Post, ubi pericula virtute propulerant, sociis atque amicis auxilia portabant; magisque dandis quam accipiendis beneficiis amicitias parabant. 'Imperium legitimum, nomen imperii regium habebant: delecti, quibus corpus annis infirmum, ingenium sapientia validum erat, rei publicæ con

3

4

5

6

7

sultabant. Hi vel ætate vel curæ similitudine Patres appellabantur. Post, ubi regium imperium, quod initio 8 conservandæ libertatis atque augendæ rei publicæ fuerat, in superbiam dominationemque convertit, immutato more, annua imperia binosque imperatores sibi fecere. Εο modo minime posse putabant per licentiam insolescere animum humanum.

VII. 'Sed ea tempestate coepere se quisque magis extollere, magisque ingenium in promptu habere. Nam regibus boni quam 'mali suspectiores sunt, semperque his aliena virtus formidolosa est. Sed civitas, incredibile memoratu est, adepta libertate, quantum brevi creverit: tanta cupido gloriæ incesserat. Jam primum juventus, simul ac belli patiens erat, in castris per laborem usu militiam discebat; magisque in decoris armis et militaribus equis, quam in scortis atque conviviis, libidinem habebant. Igitur talibus viris non labos insolitus, non locus ullus asper aut arduus erat, non armatus hostis formidolosus : virtus omnia domuerat. Sed gloriæ maximum certamen inter ipsos erat: sic se quisque hostem ferire, murum ascendere, conspici, dum tale facinus faceret, properabat; eas divitias, eam bonam famam magnamque nobilitatem putabant; laudis avidi, pecuniæ liberales erant; gloriam ingentem, divitias honestas volebant.

Memorare possem, quibus in locis maximas hostium copias populus Romanus parva manu o fuderit, quas urbes natura munitas pugnando ceperit, ni ea res longius nos ab incepto traheret.

VIII. Sed profecto fortuna in omni re dominatur ; ea res cunctas ex libidine magis quam ex vero celebrat obscuratque. Atheniensium res gestæ, sicuti ego æstimo, satis amplæ magnificæque fuere ; verum aliquanto minores tamen, quam fama feruntur.

Sed quia provenere ibi 'scriptorum magna ingenia, per terrarum orbem Athe

5

6

2

3

[ocr errors]

6

1

2

4

5

niensium facta pro maximis celebrantur. Ita eorum, qui * ea fecere, virtus tanta habetur, quantum ea verbis potuere extollere præclara ingenia. At populo Romano nun

. quam ea copia fuit, quia prudentissimus quisque maxime negotiosus erat; ingenium nemo sine corpore exercebat ; optimus quisque facere quam dicere, sua ab aliis bene facta laudari, quam ipse aliorum narrare malebat.

IX. Igitur domi militiæque boni mores colebantur: concordia maxima, minima avaritia erat; jus bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat. ' Jurgia, discordias, simultates cum hostibus exercebant; cives cum civibus de virtute certabant: 'in suppliciis deorum magnifici, domi parci, in amicis fideles erant. Duabus his artibus, audacia in bello, ubi pax evenerat, æquitate seque remque publicam curabant.

• Quarum rerum ego maxima documenta hæc habeo, quod in bello sæpius vindicatum est in eos, qui contra imperium in hostem pugnaverant, quique tardius, revocati, prælio excesserant, quam qui signa relinquere, aut, pulsi, loco cedere ausi erant; in pace vero, quod 'beneficiis (magis) quam metu

; imperium agitabant, et, accepta injuria, ignoscere quam persequi malebant.

X. Sed ubi labore atque justitia res publica crevit, 'reges magni bello domiti, nationes feræ et populi ingentes' vi subacti, ' Carthago, æmula imperii Romani, ab stirpe interiit, cuncta maria terræque patebant, sævire fortuna ac miscere omnia coepit. Qui labores, pericula, dubias atque asperas res facile toleraverant, his otium, divitiæ, optandæ aliis, oneri miseriæque fuere. Igitur primo pecuniæ, deinde imperii cupido crevit : * ea quasi materies omnium malorum fuere. Namque avaritia fidem, probitatem, ceterasque artes bonas subvertit; pro his superbiam, crudelitatem, deos negligere, omnia venalia habere edocuit. Ambitio multos mortales falsos fieri sub

6

2

3

5

2

4

egit; aliud clausum in pectore, aliud in lingua promptum habere ; amicitias inimicitiasque non ex re, sed ex commodo æstimare, magisque vultum quam ingenium bonum habere. Hæc primo paulatim o crescere, interdum vindicari : post, ubi contagio, quasi pestilentia, invasit, civitas immutata ; imperium ex justissimo atque optimo crudele intolerandumque factum.

XI. Sed primo magis ambitio quam avaritia animos hominum exercebat, quod tamen vitium propius virtutem erat. Nam gloriam, honorem, imperium 'bonus et ignavus æque sibi exoptant; sed ille vera via nititur, huic quia bonæ artes desunt, dolis atque fallaciis contendit. Avaritia pecuniæ 3 studium habet, quam nemo sapiens concupivit: ea, quasi venenis malis imbuta, corpus animumque virilem effeminat; semper infinita, insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur. Sed postquam L. Sulla, armis recepta re publica, bonis initiis malos eventus habuit, rapere omnes, trahere; domum alius, alius agros cupere, neque

modum
neque

modestiam victores habere, foda crudeliaque in civibus facinora facere. Huc accedebat, quod L. Sulla exercitum, quem in Asia ductaverat, quo sibi fidum faceret, contra morem rum luxuriose nimisque liberaliter habuerat : loca amoena, voluptaria, facile in otio feroces militum animos molliverant. Ibi primum 'insuevit exercitus populi Romani amare, potare, signa, tabulas pictas, vasa cælata mirari, ea privatim et publice rapere, delubra spoliare, sacra profanaque omnia polluere. Igitur hi milites, postquam victoriam adepti sunt, * nihil reliqui victis fecere. Quippe secundæ res sapientium animos fatigant; ne illi, corruptis moribus, victoriæ temperarent.

XII. Postquam divitiæ 'honori esse coepere, et eas gloria, imperium, potentia sequebatur, hebescere virtus, paupertas probro haberi, innocentia pro malevolentia duci

5

6

9

1

« IndietroContinua »