Immagini della pagina
PDF
ePub

T. LIVII PATAVINI

LIBER I.

1

JAM primum omnium satis constat, Troja capta, in ceteros sævitum esse Trojanos; duobus, Enea Antenoreque®, et vetusti jure hospitii, et quia pacis reddendæque Helenæ semper auctores fuerant, omne jus belli Achivos abstinuisse. "Casibus deinde variis Antenorem cum multitudine Hene- Antenoris tûm, qui, seditione ex Paphlagonia pulsi, et sedes et ducem, fata. rege Pylæmene ad Trojam amisso, quærebant, venisse in intimum maris Hadriatici sinum: Euganeisque, qui inter mare Alpesque incolebant, pulsis, Henetos Trojanosque eas tenuisse terras: et in quem primum egressi sunt locum, Troja vocatur, pagoque inde Trojano nomen est, gens universa Veneti adpellati. Ænean, ab simili clade domo pro- Encæ fata. fugum, sed ad majora initia rerum ducentibus fatis, primo in Macedoniam venisse: inde in Siciliam quærentem sedes delatum: 'ab Sicilia classe Laurentem agrum tenuisse: Trojæ et huic loco nomen est. Ibi egressi Trojani, ut quibus ab inmenso prope errore nihil, præter arma et naves, superesset, quum prædam ex agris agerent, Latinus rex Aboriginesque, qui tum ea tenebant loca, ad arcendam vim advenarum armati ex urbe atque agris concurrunt. 5 Duplex inEnca Antenorique Crev.

1 Æneæ Antenorique] Decem codices allegat Jac. Gronovius, in quibus exstet hæc scriptura, quam et sex nostri retinent. Eam itaque admisimus. Sensus est: Achivos jus omne belli, id est, quidquid jure belli in victos licet, nulla ex parte exercere in Æneam Antenoremque voluisse. Sic infra 1. II. c. 12. Porsena ad Mucium: jure belli liberum te... dimitto.

2 Casibus deinde variis] Hæc communiter cadunt in Antenorem et Enean, quorum mox casus varii descri

buntur.

3 Pagoque inde Trojano nomen est] Atque ex illa origine pagus quidam agri Veneti ad nostram usque ætatem Trojani nomen retinuit. Pagus con

stat ex pluribus vicis, gens autem ex
pluribus pagis. Itaque hic bene di-
stinguitur pagus Trojanus a vico Tro-
ja, et a gente universa Venetis.

4 Ab Sicilia, classe Laurentem agrum
tenuisse] Ideo observat Livius Æneam
ab Sicilia classe Laurentem agrum
tenuisse, ut indicet eum non ab Sici-
lia in proxima Italiæ transgressum,
pedestri deinde itinere ad Laurentem
agrum pervenisse, sed recto cursu ab
Sicilia ad Laurentis agri littora navi-
bus delatum fuisse. Hunc locum va-
nis conjecturis sollicitant ambo Gro-
novii.

5 Duplex exinde] Scripti aliquot a Gronovio memorati, et quatuor e nostris: duplex inde.

[ocr errors]

b

de fama est: alii prælio victum Latinum pacem cum Enea, deinde adfinitatem junxisse tradunt: alii, quum instructæ acies constitissent, priusquam signa canerent, processisse Latinum inter primores, ducemque advenarum evocasse ad conloquium; percunctatum deinde, qui mortales essent, unde, aut quo casu profecti domo, quidve quærentes in agrum Laurentem exissent? postquam audierit, multitudinem Trojanos esse; ducem Ænean, filium Anchisæ et Veneris; cremata patria et domo profugos sedem condendæque urbi locum quærere, et nobilitatem admiratum gentis virique, et animum vel bello vel paci paratum, dextera data fidem futuræ amicitiæ sanxisse. Inde foedus ictum inter duces, inter exercitus salutationem factam. Ænean apud Latinum fuisse in hospitio. ibi Latinum apud Penates Deos domesticum publico adjunxisse fœdus, filia Æneæ in matrimonium data. ea res utique Trojanis spem adfirmat tandem stabili certaque sede finiendi erroris. Oppidum Lavinium condunt. Eneas ab nomine uxoris Lavinium adpellat. conditur. Brevi stirps quoque virilis ex novo matrimonio fuit; cui Ascanium parentes dixere nomen.

Ascanius

nascitur.

II. Bello deinde Aborigines Trojanique simul petiti. Turnus rex Rutulorum, cui pacta Lavinia ante adventum Æneæ fuerat, prælatum sibi advenam ægre patiens, simul Æneæ Latinoque bellum intulerat. Neutra acies læta ex eo certamine abiit: victi Rutuli: victores Aborigines Trojanique ducem Latinum amisere. Inde Turnus Rutulique, Mezentjus. diffisi rebus, ad florentes Etruscorum opes Mezentiumque,

Rook

has also

Latini.

eorum regem, confugiunt: qui, Cære opulento tum oppido imperitans, jam inde ab initio minime lætus novæ origine urbis, et tum nimio plus, quam satis tutum esset adcolis, rem Trojanam crescere ratus, haud gravatim socia arma Rutulis junxit. Æneas, adversus tanti belli terrorem ut animos Aboriginum sibi conciliaret, ne sub eodem jure solum, sed etiam nomine, omnes essent, Latinos utramque gentem adpellavit. Nec deinde Aborigines Trojanis studio ac fide erga regem Ænean cessere: fretusque his animis coalescentium in dies magis duorum populorum Æneas, quamquam tanta opibus Etruria erat, ut jam non terras solum, sed

berinde Gron. Crev.

6 Cui Ascanium] Vocem cui abesse a quibusdam scriptis testatur Gronovius. Idem de uno a se inspecto Hearnius affirmat. Unus quoque e nostris illam non exhibet. Sane Livius potuit hoc loco pronomen, ut sæpe alias, omittere.

7* Cære opulento tum oppido] Livii

ævo Cære jam non opulentum oppiRestabant tantum rudera, teste Strabone, 1. v.

dum erat.

8. Ne sub eodem jure] Ut non solum eodem imperio iisdemque legibus regerentur, sed etiam eodem omnes no, mine essent.

[ocr errors][ocr errors][subsumed][merged small][ocr errors][merged small][ocr errors]

13

of

3.

[ocr errors]

mare etiam per totam Italiæ longitudinem, ab Alpibus ad
fretum Siculum, fama nominis sui inplesset, tamen, quum
monibus bellum propulsare posset, in aciem copias eduxit.
10 Secundum inde proelium Latinis, Æneæ etiam ultimum Æneæ
11 situs est, 12
operum mortalium fuit.
quemcumque eum mors.
dici jus fasque est, 15 super Numicium flumen. Jovem 14 in-
digetem adpellant. artean eta povede. He was ford, who
III. Nondum maturus imperio Ascanius Æneæ filius r
erat: tamen id imperium ei ad puberem ætatem incolume
mansit. 15 tantisper tutela muliebri (tanta indoles in Lavinia
erat) res Latina et regnum avitum paternumque puero stetit.
16 Haud nihil ambigam, (quis enim rem tam veterem 17 pro
certo adfirmet?) hiccine fuerit Ascanius, an major, quam
hic, Creusa matre Ilio incolumi natus, comesque inde pa-
ternæ fugæ, quem Julum eumdem Julia gens auctorem no-
minis sui nuncupat. Is Ascanius, ubicumque et quacum-
que matre genitus, (certe natum Ænea constat) abundante
Lavinii multitudine, florentem jam (ut tum res erant) at-
que opulentam urbem matri, seu novercæ, reliquit: novam
ipse aliam 18 sub Albano monte condidit; quæ, 19 ab situ
porrectæ in dorso urbis, Longa Alba adpellata. Inter La- Alba Longa
vinium et Albam Longam coloniam deductam triginta conditur.
ferme interfuere anni: tantum tamen opes creverant, ma-
xime fusis Etruscis, ut ne morte quidem Æneæ, nec deinde,
inter muliebrem tutelam rudimentumque primum puerilis
regni, movere arma aut Mezentius Etruscique, aut ulli alii
that Asconius defeated taurus & Elourien

[ocr errors]

9 Manibus propulsare bellum] Inclusus intra muros propulsare ho

[blocks in formation]

Eneam, quem hic Livius vocat Indi-
getem, Dionys. Halicarnasseus Græce
xDomov Isòv, i. e. terrenum deum ap-
pellat.

15* Tantisper] Interea dum Asca-
nius adolescit.

16 Haud nihil ambigam] Dubito utrum Ascanius, qui post Æneam regnavit, fuerit hic, i. e. puer is, de quo hactenus, quem diximus natum ex Lavinia; an alter major ætate quam hic, Creusa matre... natus.

17 Pro certo Sic infra 1. IV. 55. illa pro certo habenda. † Malit Gronovius pro certa: ei assentitur unus ex Hearnii codicibus.

18 Sub Albano monte] In eo monte, qui postea Albanus de nomine urbis dictus est.

19 Ab situ] Ab situ urbis porrectæ in longum super clivo montis, Longa cognominata est. Alba nomen ab colore suis cum triginta olim porcellis ab Enea repertæ deductum esse volunt Virg. Æn. VIII. et Auctor libri de Origine gentis Romanæ.

[ocr errors]
[ocr errors]

k

30 grew after the building of Levinimi25 Lavinium

29.

[ocr errors][ocr errors][ocr errors]

reges.

[ocr errors]
[ocr errors]
[ocr errors][ocr errors]
[ocr errors]
[ocr errors]

adcolæ ausi sint. Pax ita convenerat, ut Etruscis Latinisque fluvius Albula, quem nunc Tiberim vocant, finis esset. Albani 20 Silvius deinde regnat, Ascanii filius, casu quodam in silvis natus. Is Ænean Silvium creat. is deinde Latinum SilAb eo 21 coloniæ aliquot deductæ, Prisci Latini adeneas Sitomes Vium. Ab alpellati. Mansit Silviis postea omnibus cognomen, qui Albæ regnarunt. Latino Alba ortus, Alba Atys, Atye Capys, Capye Capetus, Capeto Tiberinus; qui, in trajectu Albulæ amnis submersus, celebre ad posteros nomen flumini dedit, Agrippa inde Tiberini filius; post Agrippam Romulus Silvius, a patre accepto imperio, regnat. Aventino, fulmine ipse ictus, regnum per manus tradidit: is, sepultus in eo colle, qui nunc est pars Romanæ urbis, cognomen colli fecit. Proca deinde regnat: is Numitorem atque Amulium procreat. Numitori, qui stirpis maximus erat, regnum vetustum Silviæ gentis legat. Plus tamen vis potuit, quam voluntas patris aut verecundia ætatis. Pulso fratre, Amulius regnat: addit sceleri scelus: stirpem fratris virilem interimit: fratris filiæ Rhea Silviæ per speciem honoris, quum 22 Vestalem eam legisset, perpetua virginitate spem partus adimit.

[ocr errors]
[ocr errors]

Romuli et

IV. Sed 23 debebatur, ut opinor, fatis tantæ origo urbis, Remi ortus. maximique. 24 secundum Deorum opes imperii principium. Vi compressa Vestalis, quum geminum partum edidisset, seu ita rata, 25 seu quia Deus auctor culpæ honestior erat, Martem incertæ stirpis patrem nuncupat. Sed nec Dii, nec homines, aut ipsam, aut stirpem a crudelitate regia vindicant. sacerdos vincta in custodiam datur; pueros in profluentem aquam mitti jubet. 26 Forte quadam divinitus super ripas Tiberis effusus lenibus stagnis, nec adiri usquam 27 ad justi

20 Sylvius... Ascanii filius] Eum Virg. VI. Æn. v. 763. et Dion. 1. I. Eneæ ipsius filium fuisse volunt.

21 Colonia] Nominantur ab Auctore libri de Orig. gentis Romanæ, Præneste, Tibur, Gabii, Tusculum, Cora, Pometia, Corioli, (sic enim legendum videtur, non Locri) Crustumium, Cameria, Bovillæ, ceteraque oppida eircumquaque. Virgilius VI. En. v. 773. et seq. numerat quoque inter colonias 'Albanorum regum, Nomentum, Fidenas, Collatiam, Castrum Inui, et Bolam.

22 Vestalem] De vestalibus vide infra c. 20.

23 Debebatur... fatis tantæ origo urbis] Oportebat ut fata divinumque numen præfuisse origini tantæ urbis viderentur, et rem humanis consiliis

frustra impeditam ipsa per se ad felicem exitum perduxisse.

24 Secundum deorum opes] Post ipsorum deorum imperium.

25*Seu quia deus auctor culpæ honestior crat] Seu quia honestius putabat a se nominari posse Deum auctorem culpæ, quam virum mortalem.

26 Forte quadam divinitus] Non insolitum antiquis Fortem ipsam, sive ea quæ casu eveniunt, divinæ curæ assignare. Sic aliquoties Plutarchus sig rì rux. Blanditur tamen Gruteri conjectura: Forte quadam, an divinitus; quum præsertim Sueton. in Claud. c. 13. casu quodam, an divinitus.

27 Ad justi cursum... .... amnis] Ad eum locum, ubi amnis pleno alveo fluebat. Justum quocunque in genere est

[ocr errors]

tia.

Konula hana Rumina presume cursum poterat amnis; et, posse quamvis languida mergi aqua infantes, spem ferentibus dabat: ita velut defuncti regis imperio, in proxima adluvie, 28 ubi nunc ficus Ruminalis est, (Romularem vocatam ferunt) pueros exponunt. Vastæ tum in iis locis solitudines erant. Tenet fama, quum fluitantem alveum, quo expositi erant pueri, tenuis in sicco aqua destituisset, lupam sitientem ex montibus, qui circa sunt, ad puerilem vagitum cursum flexisse: eam submissas infantibus adeo mitem præbuisse mammas, ut lingua lambentem pueros, magister regii pecoris invenerit. Faustulo Educatio et fuisse nomen ferunt. Ab eo ad stabula Larentiæ uxori edu- adolescencandos latos. Sunt, qui Larentiam, vulgato corpore, lupam inter pastores vocatam putent; inde locum fabulæ ac miraculo datum. 29 Ita geniti, itaque educati, quum primum adolevit ætas, nec in stabulis, nec ad pecora segnes, venando peragrare 30 circa saltus. Hinc, robore corporibus animisque sumto, jam non feras tantum subsistere, sed in latrones, præda onustos, inpetus facere, pastoribusque rapta dividere: et cum his, crescente in dies grege juvenum, 31 seria ac jocos celebrare. instituted by wander. 60. lsfore V. Jam tum in Palatino monte 32 Lupercal hoc fuisse. ludicrum ferunt, et a Pallanteo, urbe Arcadica, Pallantium, dams dein 34 Palatium, montem adpellatum. Ibi Evandrum, qui 35 ex eo genere Arcadum 36 multis ante tempestatibus ea tenuerat loca, sollemne adlatum ex Arcadia instituisse, ut nudi juvenes, 37 Lyceum Pana venerantes,

[ocr errors]

38

per lusum cita Gron. Crev. Palatium deinde Palatinum Gron. Crev. e tenuerit Crev.

[ocr errors]

the Latins
id quod suam quamdam plenitudinem
et absolutionem habet. Justus exer-
citus, justa arma, justa ætas.

28 Ubi nunc ficus Ruminalis est]
In media urbe Roma. Vid. Festum
in voce Ruminalem,

29 Ita geniti] Quomodo geniti, expositi, educati, agniti demum a Numitore Romulus ac Remus fuerint, fusius ac plenius disserunt Dion. 1. I. ; Plut. in Rom. Ceterum unus e codd. regiis habet itaque educati, quemadmodum et MSS. a Gronovio inspecti.

30 Circa saltus] Saltus qui circa

erant.

31 Seria ac jocos celebrare] Seria, ut pugnas adversus latrones, adversus vastatrices agrorum feras: jocos, ut ludicra certamina, solennem festorum dierum lasciviam. Celebrare est magna frequentia, magno cum hominum numero peragere.

32 Lupercal] Hoc nomen plerumque designat locum ipsum in Palatino monte Pani Lyceo consecratum, Hic

of letters

dubitari non potest quin referatur ad
ludicrum. Scripsit fortasse Livius
Lupercale hoc ludicrum, quomodo
Sueton. in Aug. c. 31. Lupercale sa-

crum.

33 Hoc] Quod hodieque apud nos celebratur. Sic infra c. 42. Hunc ordinem, i. e. eum qui hodieque servatur: et sæpe alias.

34 Palatium, deinde Palatinum] Optimi e scriptis nostris, ut et quidam e Gronovianis, Pallantium, deinde Palatium. Et eodem modo infra c. 7. et c. 12. Palatium, Palatio, ubi vulgo editi habent Palatinum, Pulatino.

35 Ex eo genere Arcadum] Ex illa Arcadum tribu quæ Pallanteum incolebat.

36 Multis antea tempestatibus tenuerit local Sic habent plurimi codices, Gronovio teste: quibus adstipulantur quinque e nostris. Vulgo ea tenuerat loca.

37 Lyceum Pana] Pan dictus est

301

« IndietroContinua »