Immagini della pagina
PDF
ePub

.Cæsar beneficiis ac munificentia magnus habebatur; integritate vitæ Cato. Ille mansuetudine et misericordia clarus factus:3 huic severitas dignitatem addiderat. Cæsar dando, sublevando, Cato nihil largiendo? gloriam adeptus. In altero miserisa perfugium ;4 in altero malis pernicies : illius facilitas, hujus constantia laudabatur. Postremo Cæsar in animum induxerat laborare, vigilare ; negotiis .amicorum intentus, sua negligere; nihil denegare, quod dono? dignum esset; sibi magnum imperium, exercitum, novum bellum exoptabat, ubi virtus enitescere posset. At Catoni studium modestiæ, decoris, sed maxime severitatis erat. Non divitiis cum divite, nequero factione' cum factioso; sed cum strenuo virtute,"? cum modesto pudore,'} cum innocente abstinentia'4 c certabat; esse, quam videri, bonus malebat; ita's quo minus gloriam petebat, eo magis16 sequebatur.

55. Postquam, ut dixi, Senatus in Catonis sententiam

M.—3 factus est B. E. H. K. habebatur M.—4 refugium erat M. profugium erat N. (perfug. erat Havercamp.] erat abest ab 1.—6 esse intentus B.7 bono F.-8. maximum F.-9 et maximæ sev. e. N.--10 Non de d. c. d. neque de f. c.f. D. Non de divitiis c. d. cum modesto pudore, &c. H.–11 de factione M.12 de virtute B. D. M.--13 de pudore c. i. de a. c. D. de pudicitia M.–14 de abst. M.–15 itaque B. M.-16 [illum assequeb. Havercamp.] illam E. G. M. N. ean F. H. eo maxime illam I.

NOTÆ

Censorio sumsit : Cæsar vero ab Iulo retur. Æneæ filio, Æneas a Venere, quæ ip- a Miseris] Immo et malis, nam utrissum ex Anchise genuit, natales repe- que Cæsar favebat: sed illud dissitebat. Sed, ut vides, quæ adulatio mulat Sallustius, qui et ipse, in his, a ex fabulis invexerat, gravis Auctor a Julio sustentatus fuerat. Nonne rei veritate segregavit.

modo largitionum Cæsaris invidiam y Dando] Noluit dicere largiendo, honesto nomine declinavit? Egregius quod in vitium verteretur; verum artifex, quem nemo non virum sancusus est Gerundio, quod vim habet tissimum credat, nisi aliunde notus frequentativam. Quoad rem idem sit. dicit; sed sermo honestus est.

b Modestiæ] Vide quid sit modestia 2 Largiendo] Non dixit dando, ne ex opposito Cæsaris ingenio agitato, videretur Cato tenax et avarus, sed elato, ambitioso. largiendo ; ut, quibus largitionibus © Abstinentia] Ita ut, neque alteri alii Populi gratiam et suffragia emen- quicquam detraheret, veque vero dodicabant, ab iis ille integer cognosce

na accipere vellet.

discessit, Consul optimum factum ratus, noctem, quæ instabat, antecapere, ne quid eo spatio novaretur, Triumviros, quæ supplicium postulabat, parare jubet :: ipse, dispositis præsidiis, Lentulum in carcerem deducit:? idem fit ceteris4 per Prætores. Est locus in carcere, quod Tullianum appellatur, ubi paululum escenderiss ad lævam, circiter duodecim pedes humi depressus.“ Eum muniunt undique parietes, atque insuper camera, lapideis fornicibus vincta : sed in cultu,7 b tenebris, odore foeda atque terribilis ejus facies est. In eum locum postquam demissus Lentulus,& quibus præceptum erat, laqueo gulam9 fregere. Ita ille patricius, ex clarissima gente Corneliorum, qui consulare imperium Romæ habuerat, dignum moribus factisque suis exitium! vitæ invenit. De Cethego, Statilio, Gabinio, Copario eodem modo supplicium sumtum."

56. Dum ea Romæ geruntur, Catilina ex omni copia, quam et ipse' adduxerat, et Manlius habuerat, duas legiones" instituit;} i cohortes, pro numero militum, complet :)

I 2

n Catilina instituit duas legiones ex omnibus militibus quos ipse adduxerat, et Manlius habuerat.

1 ut dixi abest ab H.—2 jussit C.-3 deduxit B.—4 de ceteris D. K. M. N. -5 ascenderis A. B. C. D. E. F. G.I. K. L. N. a. 1. descenderis M.-6 depressus est B. 7 inculta A. B. C. D. E. F. G. I. K.-8 [Lentul. ; vindices rerum capitalium, quib. Havercamp.] et judices N.-9 gulam ejus C.-10 exitum E. F. (addit. aut. exitum G.) I. K. N. Carr. Edit.- 11 vitæ delet N.-12 sup. plicium A. sumtum est K.

1 secum ipse B. ipse deleto et D. K.-2 abduxerat N.-3 constituit N.

)

NOTÆ Noctem] Id est, ante omnia exequi ad speciem etiam extantes, quales quæ in Senatu de conjuratis decreta es- visuntur in ædificiis, præsertim Gosent, quam nox ingrueret.

thico more extructis, quibus tota cae Triumviros] Capitales scilicet, meræ et ædificii moles innititur. quibus carceris et supplicii, immo et h Incultu] Hoc est, ex eo quod locus aliquando inquisitionis cura deman- ab hominibus non erat frequentatus. data erat. C'étoit une espèce de Lieu- i Instituit] Gall. Il ordonna. tenans criminels.

j Complet] Numerum non habebat f Camera] Une voute.

militum, qui pro duabus legionibus & Fornicibus] Quid sint hoc in loco requirebatur, adeoque, quos habuit, fornices nescio, nisi arcuatos lapides in singulas cohortes, quibus suus nuintelligamus, ex quibus ipsa camera merus non constitit, partitus est. constat; vel circulos illos in cameris

deinde, ut quisque voluntarius, aut ex sociis in castra venit, æqualiterk distribuerat ;4 ac brevi spatio legiones numero! hominum expleverat; cum initios non amplius duobus millibus habuisset. Sed ex omni copia' circiter pars quarta erat militaribus armis instructa ; ceteri, ut quemque casus armaverat, sparos," aut7 lanceas, alii præacutas sudes" portabant. Sed postquam Antonius cum exercitu adventabat, Catilina per montes iter facere, ad urbem modo, modo in Galliam versuso castra movere; hostibus occasionein pugnandi non dare: sperabat prope diem sese9 habiturum, si Romæ socii incepta patravissent. Interea servitia repudiabat, cujus' initiolo ad eum magnæ copiæ concurrebant, opibus" conjurationis fretus; simul alienumo suis rationibus [existimans,]'? videri causam civium cum servis fugitivis communicavisse.

57. Sed postquam in castra nuncius pervenit, Romæ conjurationem patefactam ; de Lentulo, Cethego, ceteris, quos supra memoravi, supplicium sumtum: plerique, quos ad bellum spes rapinarum, aut novarum rerum studium illexerat, dilabuntur: reliquos Catilina per montes asperos magnis itineribus in agrum Pistoriensem' abducit;. eo con

4 distribuebat I.—5 in initio K. M.—6 omnibus copiis M.-7 atque lanceas M. -8 in delet E. F. G. I. M. N. modo Galliam modo Urbem rersus K.-9 [mugnas copias se h. Havercamp.] delet se N.-10 quorum C. E. G. H. M. cujus rei in initio D.-11 quia quibus K.-12 existumans non invenitur in I. existimans M.

NOTÆ

pore Catilinæ.

* Æqualiter] Ita ut singulæ cohor- p Cujus] In nêutro genere. Eadem tes de advenientibus eundem nume- ratione Gallice dicimus, Dont ; De rum acciperent.

quoi. | Numero] Instituta fuit legio a 9 Alienum] Nimirum, istud eos deRomulo hominum 3000. qnæ postea terruisset, qui Romæ occultius concrevit usqne ad 6000. qualis fuit tem- jurationis erant participes : dicerent

enim, Quid nos isti colluvioni immisce. m Sparos] Sparus, ant sparum, rus

bimus ? Deinde minus Catilinæ cau. ticum est telum, in modum pedis re- sam defendere potuissent: nec locus

ullus excusationi relictus fuisset. Sudes] Perticæ sunt acutæ, præ- r Pistoriensem] In Etruriæ parte usta.

Occidentali, ad Apennini montis ra• Versus] Adverbium est.

dices.

curviim.

silio, uti per tramites occulte perfugerent in Galliam, At Q. Metellus Celer cum tribus legionibus in agro Piceno præsidebat, ex difficultate rerum eadem illa existinians, quæ supra diximus, Catilinam agitare. Igitur ubi iter ejus ex perfugis cognovit, castra propere movet ac sub ipsis radicibus montium consedit, qua illi descensus erat [in Galliam properanti]. Neque tamen Antonius procul aberat: utpote qui' magnot exercitu, locis æquioribus expeditus," in fugas sequeretur. Sed Catilina postquam videt montibus atque copiis hostium sese clausum, in urbe res adversas, neque fugæ, neque præsidii ullam spem," optimum factum ratus, in tali re fortunam belli tentare, statuit cum Antonio quam primum confligere. Itaque, concione advocata, hujuscemodi orationem habuit :

58. 'Compertum ego' habeo, milites, verba virtutem? non addere ; neque ex ignavo* strenuum, neque fortem ex timidoexercitum oratione imperatoris fieri. Quanta cujusque animo audacia natura, aut moribusa inest, tanta in bello patere solet. Quem neque gloria, neque pericula excitant, nequicquam hortere: timor animi auribus oflicit. Sed ego vos, quo pauca monerem, advocavi; simul uti causam consiliib aperirem. Scitis equidem, milites, secordia; atque

Utpote qui sequeretur locis planioribus in fugam promtos.
p Postquam Catilina vidit neque fuga, neque tutela ullam spem remanere.

1 sumtum esse K.—2 inducit K.-3 profugis B. C. D. G.–4 magno deest in B. cum magno K.—5 [in fugam Havercamp.) in fuga F. K. L. M.-6 postquam Catilina A. K.—7 pr. conft. deleto quam 1.-8 convocatu concione B.

1 ego abest a K. M.—2 viris non addere G.--3 socordia E. et alii passim,

NOTÆ

Difficultate rerum] Quibus, scili- aberat tamen, utpote qui, &c. Non cet, Catilina circumventus erat. placet hæc scribendi ratio.

+ Quæ supra diximus] Hæc verba, » Expeditus] . Qui neque sarcinis, in textum, ex marginali nota irrep- neque armatura gravi onustus erat. sisse videntur,

* Ignaco] Quod ad corpus. v Utpote qui] Non refertur ad inte. z Timido] Quod ad animum refertur. gram sententiam, sed tantum ad ver- a Moribus) Exercitio et assuetudine.. bum aberat. Quasi dixisset, Neque ta- b Consilii] Intelligit de consilio men Antonius longe aberat, quanquam manus cum Antonio conserendi.

ignavia Lentuli quantam ipsi cladem nobisque attulerit; quoque modo, dum ex urbe præsidia opperior, in Galliam proficisci nequiverim. Nunc quo in loco res nostræ sint, juxta mecum omnes intelligitis. Exercitus hostium duo, unus ab urbe, alter a Gallia obstant:7 diutius in his locis esse, si maxime animus ferat, frumenti atque aliarum rerum egestas prohibet. Quocumque ire placet, ferro iter aperiendum est. Quapropter vos moneo, uti fortis atque parato animo sitis; et, cum prælium inibitis, memineritis, vos divitias, decus, gloriam, præterea libertatem atque patriam in dextris portare. Si vincimus, omnia nobis tuta, commeatuse abunde, coloniæ atque municipia patebunt. Sino metu cesserimus, eadem illa adversa fiunt:" neque locus, neque amicus quisquam teget, quem arma non texerint. Præterea, milites, non eadem nobis'2 et illis necessitudo impendet. Nos pro patria, pro libertate, pro vita certamus : illis su-" pervacaneum est'pugnare!4 pro potentia paucorum. Quo audacius aggredimini,'s memores pristinæ virtutis. Licuit:6 nobis"? cum summa turpitudine in exilio ætatem 18 agere : potuistis nonnulli Romæ, amissis bonis, alienas opese èxpectare. Quia illa foeda atque intoleranda'9 virish videbantur, hæc sequi decrevistis. Si relinquerek vultis,

d

9 Quamvis maxime vellemus.

præter F. et meliores.--3 sibi D. I. sibi nobisque cladem M.-4 quo loco M. N. --5 sint sita G. H.-6 duo abest ab F.-7 obstat N.-8 uti fortes M.-9 ut M.-10 Si A. C. D. E. F. G. H. I. K. L. M. N.-11 fieri B. nobis fient G. erunt H.-12 vobis K.-13 est delet F.-14 pro pot. p. pugn. E. F. G. K. La 15 aggrediamini G. M.—16 Sed vos, &c. potuistis L.-17 vobis B. C. D. E. G. K.-18 vitam agere F. M.–19 intolerabilia vobis B. intoleranda vobis C.

NOTE

c Commeatus] Ita vocantur ea om- hæc ejus oratio dedisset. nia, quæ ad exercitus alimoniam spec- f Superracaneum] Superfluum et inutant.

tile, quosque adeo facilius est vind Patebunt] Id est, iis utemur fa- cere ; cum ferocior sit in libertate ventibus.

sua vindicanda dolor, quam in injusta e Neque locus] Minime mirum si dominatione defendenda cupiditas. desperati omnes, qui cum Catilina 8 Opes] Largitiones puta, captaperstiterunt, adversis vulneribus con- tas hæreditates. ciderint: vel ipsis lapidibus animos

« IndietroContinua »