Immagini della pagina
PDF
ePub

audacial opus est. Nemo, nisi victor, paceao bellum mutavit. Nam in fuga salutem sperare, cum arma, quisa! corpus tegitur, ab hostibus averteris," ea vero22 dementia3 est.' Semper in prælio* maximum est periculum, qui maxime timent: audacia pro muro habetur. Cum vos considero, milites, et cum facta vestra æstimo, o 24 magna me spes victoriæ tenet. Animus, atas, virtus vestra hortantur ;P prætereas necessitudo, quæ etiam timidos fortes facit. Nam? multitudo hostium ne circumvenire queat, 26 prohibent angustiæ. Quod si virtuti vestræ fortuna inviderit, cavete, inulti27 animam amittatis ; neu capti potius, sicuti pecora, trucidemini, quam virorum more pugnantes, cruentam atque luctuosam victoriam hostibus relinquatis.

59. Hæc ubi dixit, paululum commoratus, signa' canere

Nam dementia est, sperare salutem in fuga, atque insuper avertere ab hostibus arma, quibus corpus tegitur. Nam angustiæ loci impediunt ne multitudo hostium possit nos circumcludere.

Cavete ne inulti moriamini, neve capti potius trucidemini, sicuti bruta, quam relinquatis hostibus victoriam cruentam ac luctuosam, cum certaceritis more vi

rorum.

20 pro pace C. G. pace bellum E.—21 quibus A. B. C. D. E. F. G. I. K. L. M. N.-22 vera E. 1.-23 summa dementia D.-* [iis m. Havercamp.} 24 cum existimo D.—25 postremo 1.-26 nas queat D.-27 ne inulti E. F. G. H. I. K. ne vos inulti M.-28 vitam I. K.

NOTÆ

cere.

h Viris] Id est, hominibus strenuis 9 Nam] Rationem reddit, cur de et cordatis.

fortitudine suorum, quantumvis paui Hæč sequi] Bellum Patriæ indi- corum, bene speret; quia scilicet, per

loci angustias, eos non liceat hostibus * Relinquere] Bellum; ut illi otium circumvenire. succedat.

r Inviderit] Id est, si vobis pereun| Audacia] Omnino; nec aliter un

dum sit. Ille vero vocibus abstinet quam victoria quisquam potitus est. ominosis.

m Averteris] Prout fit illud in fuga. * Signa] Quibus prælium indice

n Habetur] Pro est : jam sæpius batur. Tubis autem, buccinis, et eo sensu vidimus.

cornibus utebantur, non tympanis, • Æstimo] Id est, singulis suam lari- ut solent nostrates, aliique, quando dem tribuo; adeoque quam præclara milites ad prælium, vel ad aliquod fuerint reputo.

opus erant evocandi ; vel etiam cum ' P Hortantur] Mihi addunt alacrita signa et Aquilæ erant movendæ. Sed tem.

apud alios ista plenius videbis.

jubet; atque instructos ordinest in locum æquum deducit :", dein, remotis omnium' equis, quo militibus, exæquato periculo, animus amplior esset, ipse pedes exercitum, pro loco atque copiis, instruit.a' Nam, uti planities erat inter} sinistros montes, et ab4 dextra rupe aspera, octo cohortes in fronte constituit :5 reliqua. signa" in? subsidios arctius' collocat, Abs

his centuriones omnes lectos, 9 et evocatos, præterea ex gregariis militibus optimum quemque armatum in primam aciem subducit. C. Manlium in dextera, Fæsulanum quendam in sinistra parte curare jubet: ipse cum libertisto et colonis propter" Aquilam assistit, quam bello 'Cimbrico C. Marius in exercitu habuisse dicebatur. At ex altera parte C.13 Antonius, pedibus æger, quod'+ prælio adesse

" Jubet signa canere, atque deducit ordines ad prælium compositos, in locum planum.

1 omnibus A.-2 instituit G. instruxit I. M.-3 in L.-4 ad dextram A. a dextris B, C. rupe E. I. K. L. ab dextera parte obsistente rupe aspera H. et dextera rupe aspera M. et a dextra rupem asperam N.-5 instituit F. in frontem constituit M.-6 reliquarum E. G. K. L. reliquorum I. N.—7 [subsidiis Havercamp.] subsidio I. M.-8 longe ab his M.-9 electos advocat et evocatos D. clectos et evocatos G. M. electos evocat H.-10 liberis K. libertinis et colonis M. -11 prope aquilam consistit G. prope aquilum adsistit H. M.-12 in bello M.13 Consul Antonius C. Consul C. Antonius G.-14 qui M.–15 tumultus A. B.

NOTÆ

* Ordines] Id est, milites, prout sin- tos appellat. guli erant sub suis signis ; atque huic, a Colonis] Syllæ fuerant milites, aut illi centurioni parebant.

quibus eum Etruriam colendam divi" Instruit] Ordines erant instruc- sisse antea vidimus ; quos, cum suio ti ; at, exercitus non erat : illud est largius usi essent, et rebus novis stumunus Imperatoris.

derent, facile in suas partes Catilina w Signa] Id est, reliquum exerci- illexerat. tum.

b Cimbrico] Cimbri Germaniæ po* Subsidio] Pars erat aciei postre- puli fuerunt, maxime ad Septentrioma, ubi plerumque triarii, et fortis- nem, qui cum terras eorum inundassimi erant milites.

set Oceanus, quærentes sedes novas, y Arctius] Il les fit serrer davantage. cum Theutonis, atque Tigurinis, ad

? Evocatos] Illi erant qui militia versus Romanos bellum gesserunt. functi, ad belluin, nisi in tumultu, c Pedibus] Mente potius; nam cogi non poterant; sed precibus il- morbum finxisse scribit Dio: veritus lecii, in gratiam Ducum militabant. scilicet, ne sibi palam aliquid a CatiÇum itaque longo usu bellandi artem lina objiceretor, quod conjurationis didicissent, merito eos Sallastius lec- participem fuissc eum declararet.

nequibat, M. Petreio legato exercitum permittit. Ille co hortes veteranas, quas'5 tumultif causa conscripserat, in fronte;16 post eas ceterum"7 exercitum in subsidiis : locat. Ipses equo circumiens, unumquemque nominans appellat, hortatur, rogat,19 uti meminerint, se contra latrones inermos, pro patria, pro20 liberis ; pro aris21 atque focis suis cernere. Homo militaris, quoda2 amplius annos trigintaa? tribunus," aut præfectus, aut legatus, aut prætor cum magna gloria fuerat, plerosque ipsos24 factaque eorum fortia-s noverat; ea commemorando militum animos accendebat.26

60. Sed ubi, rebus omnibus exploratis, Petreius tuba signum" dat, cohortes paulatim incedere jubet. Idem' facit hostium exercitus. Postquam eo ventum, unde a ferentariis' prælium committi posset, maximo? clamore, cum infestis signis concurrunt;} pila omittunt; gladiis res4 geritur.

C. D. E. F. G. H. I. K. M. N.-16 in frontem M.-17 reliquum M.--18 in subsidin M.-19 rogat abest C.--20 pro libertate, pro liberis G. N.-21 pro aris delet M.-22 qui G. K.--23 triginta annis D. annis trigintu M.--24 ipse M.—25 eorum fortia abest a K.—26 incendebat K.

1 Idemque E.-2 utrimque m. c. M. N. utrimque concurrunt G.–3 corruitur M.—4 bellum geritur A. res agitur B. F. H. I. K. M.—5 instant C. pugnare

NOTE d Petreis] Is postea legatus fuit contraria exponat. Ego, ut a Glareano Pompeii in Hispania, uti quidem vi- dissentiam, per Ille Antonium accipio, detur, qui se rerum desperatione in- per Ipse, Petreium; quod unusquisque teremit in Africa; vel, nt alii volunt, mediocriter eruditus animadverteret. cum Juba mutuo vulnere concidit. Quartus accedat, si volet, cui ipse e Ille] Petreius.

ridiculo fuerim, certe tertius Zanf Tumulti] Pro tumultus. Ita olim chinm et ejus confidentiam multis de indifferenter.

causis demiror, atque in Glareani & Ipse] Mirum quam hic hasitent partes unice concedo. commentatores, ac contraria, et sentiant, h Tribunus] Dux mille hominum. et exponant in re non admodum difficili : Colonel. Ego, inquit Glareanus, per Ille, Pe- i Prefectus] Qui neque est Imperan treium intelligo; per Ipse, Antonium : tor, neque Legatus ; sed pro tempore quod Lector ipse, simul atque priora cum vicem præstat Imperatoris aut Præsequentibus conferet, facile intelliget. toris. At vero Zanchins, Non satis mirari k Signum] Bellicum, seu classicum; possum Glareanum qui asserit hic Com- signum cum hoste congrediendi. Fit mentatores hæsitare, ac contraria expo. sonner la charge, nere, cum ipse potius in re facillima Ferentariis] Illi erant, quibus le

11

Veterani, pristinæ virtutis memores, comminus acriter instare ;5 illi haud timidi resistunt. Maxima vi certatur. . Interea Catilina cum expeditism' in prima aciesversari, laborantibus succurrere, integros" pro sauciis arcessere: omnia providere: multum ipse pugnare, sæpe hostem ferire : strenui militis, et boni imperatoris officia simul exequebatur. Petreius, ubi videt Catilinam contra, ac ratus erat, magna7 vi tendere ;8 cohortem prætoriamp in medios hostes inducit,9 costo perturbatos atque alios alibi resistentes interficit," deinde utrimque ex lateribus aggreditur. Manlius et Fæsulanus in primis pugnantes cadunt. Postquam fusas copias, seque cum paucis relictum videt Catilina, memor generis atque pristinæ dignitatis, in confertissimos hostes incurrit,12 ibique pugnans confoditur.

61. Sed confecto prælio, tum vero cerneres, quanta audacia quantaque animi vis fuisset in exercitu Catilinæ. Nam fere, quem quisque' pugnando locum ceperat, eum, amissa anima, corpore tegebat. Pauci autem, quos cohors prætoria disjecerat, paulo diversius, sed omnes tamen adversist vulneribus conciderant.3 Catilina vero longe a suis, inter

1.-6 ut ratus erat G. ac quam erat ratus H. ac quam r. e. M. contra quam r. e. K.—7 maxima vi contendere F. M. ac m. v. t. N.-8 contendere B. C. D. E. G. K.--9 adduxit A. deducit K.-10 eos N.-11 interfecit L.- 12 concurrit A.

1 [quisque vivus pugn. Havercamp.] p. l. v. c. K. in viis M.—2 dirersi a suis A. diversius jacebant D. N.-3 inciderant M.–4 [paullum Havercamp.]

NOTÆ

vis armatura ; quique primi, quibus- P Prætoriam] Ea erat quæ a Prævis telis eminus missis, prælium com- tore non discedebat ; in quam amici, mittebant.

voluntarii, (fortissimi, onines optime m Expeditis] Non jam intelliguntur armati ascribebantur. levis armaturæ milites, ut supra ;

9 Alibi] Id est, adversus alios, quam (quid enim faceret Catilina cum iner- a quibus interficiebantur. mis nebulonibus ?) sed ii qui ad pug- r Generis] In primis nobilem fuisse nandum alacres videbantur. Les plus, supra vidimus. lestes, les plus braves.

& Cerneres] Pro, quivis cernere posn Integros] Qui neque vulnerati, set. Sic sæpe et elegantissime loneque lassi erant. Des gens frais.

quuntur. • Contra] Adverbium. Contra ac, + Adversis] Id est, quæ corpore adoptime: Contre l'opinion qu'il avoit verso, et hosti opposito acceperant.

eue.

hostium cadavera repertus est, paululum+ etiam spiranss ferociamque animi, quam habuerat vivus, in vultu retinens. Postremo, ex omni copia, neque in prælio, neque in fuga quisquam civis ingenuus captus. Ita cuncti suæ hostiumque vitae juxta" pepercerant. Neque tamen exercitus populi Romani lætam aut incruentam victoriam adeptus:7 nam strenuissimus quisque aut occiderat in prælio,8 aut gravitero vulneratus discesserat. Multi autem, qui deto castris visendi, aut spoliandi gratia processerant, volventes hostilia" cadavera, amicum alii, pars hospitem reperiebant. Fuere item,"3 qui inimicos suos cognoscerent.14 Ita varie per omnem exercitum lætitia, moeror; luctus atque's gaudia16 agitabantur.

v Postremo, ex omni Catilina exercitu, neque in prælio, neque in fuga, quisquam civis ingenuus captus est.

paullulum A. B. C. G. H. I. K. L. M.—5 suspirans D. aspirans G. etiam tum spirans K. etiam adhuc M.-6 ferocitatemque K. M.—7 [adeptus erat Haverc.] est A. B. D. G. H.-8 in pralio abest a K.-9 gravior K. abest M.-10 ex castris visendi A. D. F. H. I. e castris visendi C. G.-11 hostium D.--12 alii hospitem 1.-13 autem A.-14 recognoscérent A. F. cognoverant D.—15 delet atque A.-16 gaudium agitabatur B. gaudium agitabantur D.

NOTÆ u Juxta] Jam vidimus hanc vocem Catilinæ milites, modo ut hostes in. pro pariter positam. Intellige, Hos terficerent, sibi minimum cavisse.

« IndietroContinua »