Immagini della pagina
PDF
ePub

CAII CRISPI SALLUSTII

BELLUM

JUGURTHINUM.

Falso queritur de natura sua' genus humanum, quod imbecilla atque ævi brevis forte+ potius, quam virtute regatur." Nam contra, reputando, neque majus aliud, neque præstabilius invenias, magisque naturæ industriamo hominum, quam vim, aut tempus deesse. Sed dux atque imperator vitæ mortalium animus est: qui ubi ad gloriam virtutis via grassatur, abunde pollens potensque et clarus est, neque fortunæ eget:1° quippe probitatem," industriam,

[ocr errors]

. Homines queruntur inique et absque ratione de natura sua, quando dicunt, quod, cum sint debiles atque vita brevis, regantur potius cæco fato, aut fortuna, quam virtute.

b Inquirendo contrariam opinionem.
c Et potius invenies industriam hominum deesse naturæ.

1 sui C.-2 i. ætas C. B. N. imbecillitas E.-3 atque ætas ævi brevis D.4 Forte scribunt D. F. I. K. L. ex quibus ita restituimus, sequitur enim, neque Fortuna eget, quod probat hic Forte esse legendam, non sorte.--5 hoc reputando A.-6 aliquid G. M.-7 invenies C. D. K. N.-8 naturæ delet H. N.

-9 potens et G. potensque clarus deleto et K.-10 [neque Fortuna eget Havercamp.) neque Fortunæ eget H. fortuna A.--12 [quippe quæ prob. Haver

NOTÆ a Industriam] Quid potissimum per b Vim] Pro vires: raro ita inveindustriam significetur, ex hoc loco nias. intelligis, animi scilicet cura et dili- c Fortunæ] Istud Auctoris sensu, gentia cum solertia conjuncta. qui hoc in loco cum Stoicis facit, est

alias artes bonas' neque14 dare, neque eripere potest. Sin captus pravis cupidinibus ad inertiam et voluptates corporis pessum datus est:15 perniciosa lubidine paulisper16 d usus;17 ubi per secordiame vires, tempus, ingenium18 defluxere, 19 naturæ infirmitas accusatur: suam quisqueạo culpamauctores ad negotia transferunt. Quod si hominibus bonarum rerum tanta cura esset, quanto studio aliena ac nihil profutura, multumquez2 etiam periculosa petunt;23 neque regerenturh magis,24 quam regerent casus, et eo magnitudinisas procederent, ubi pro mortalibusi gloria æterni fierent.'

2. Nam uti genus hominum' compositum ex anima et

d

Quique et singuli actores, et ii qui res exequi deberent, rejiciunt in negotia culpam suam.

e Et pervenirent ad eum gradum magnitudinis, in quo (cum mortales sint) gloria æterni evaderent.

camp.] quippe probitatem, &c. deleto qua L.-13 bonas artis quidam ex Mss. --14 neque Fortuna dare C.-15 est delet H.—16 paulisper p. l. u. C.-17_'usus est M.-18 t. atas, ingenium A. D. F. G. M.–19 defluxere B. C. D. E. F. G. H. I. K. Sed diffluxere L. disuxerunt N.-20 [quippe Havercamp.) quique A. B. C. D. E. F. H. I. K. L. M. quisque G. N.-21 actores L. et Ed. Carr. -22 multoque E. G. K. M. N. multaque I. L.--23 appetunt H. K.-24 n. r. casibus m. q.r. casus H. B. n. r.. magis a casibus q.r.c. D. F. n. r. a casibus magis gir. c. E. n. r. m. casibus 9. r. c. K. n. r. m. a casibus q. ipsi. r. 6. M.-25 eo magnitudinis eraso et I. N.

NOTÆ accipiendum: si enim gloriam in ho- usi non fuerint. minum opinione reponas, omnino et 6 Bonarum] Earum scilicet, quæ fortuna, et ejus bonis opus erit; quæ mentem excolunt, et nobis prosunt. plerumque præclaris factis invidet. h Regerentur] Nunc dicit Sallus

a Paulisper] Verissime et optime: tius, sapientem adversus fortunam sensibus enim cum finita et debilis posse plurima, etiam in iis quæ sunt admodum sit natura, per eos homo, ejus juris ; id est, quoad ea bona nisi brevem, non potest capere vo

quæ non sunt in nostra potestate, ut luptatem; qua brevi quoque exsatu- loquuntur Stoici, puta famam, glorabitur.

riam, divitias, &c. Atque hoc quoe Per socordiam] Causam indicat que verum est, nosque maxime ad nostrorum omnium malorum, animi virtutem incendere debet. Nam sunegligentia.n. Ea est omnino. piens quidem, pol, ipse fingit fortunam

* Auctores] Melius, credo, actores sibi, ut ait Plautus. quam auctores. Hoc dicit, Homines i Pro mortalibus] Vis istias præporerum difficultatem, quasi illæ supra sitionis, eo sensu, quo in interpretasuas vires essent, causari; com ideo tione indicavimus, diligenter notanda tantum tales sint, quod viribus a est; nam aliquoties recurret in nos. natura concessis, in tempore et loco tro Auctore.

corpore: ita res cunctæ studiaque omnia nostra corporis alia, alia animi naturam sequuntur. Igitur præclara facies, magnæ divitiæ, ad hocs vis corporis, alia hujuscemodio omnia brevi7 dilabuntur;f at ingenii egregia facinora, sicuti anima,to immortaliak sunt. Postremo corporis et fortunæ bonorum," ut initium, 2 finis est : omnia'orta occidunt et aucta senescunt; animus incorruptus, æternus,' rector humani'4 generis, agit atque habet cuncta,45 neque ipse habetur. Quo magis pravitas eorum admiranda est, qui, dediti corporis gaudiis, per luxum atque ignaviam ætatem agunt: ceterum ingenium, quo neque melius,16 neque amplius"7 aliud18 in natura mortalium est, incultu atque secordia19 torpescere sinunt: cum præsertim tam multæ variæque sint artes animi, quibus summa claritudo paratur.

3. Verum ex' his' magistratus et imperia, postremo omnis cura rerum publicarum, minime mibi hac tempestate cupienda videntur: quoniam neque virtuti honos datur; neque

in

Præterea vis corporis, et alia omnia istius generis, exiguo tempore dissoltuntur et dissipantur.

& Animus versat et regit, tenet et intelligit omnia, neque ipse includitur, cogitur, aut continetur.

Ceterum sinunt languere et stupere incultu atque socordia ingenium, quo nihil est melius, neque majus, aut dignius in naturu mortalium.

i Ex his artibus.

[ocr errors]

1 humanum K.-2 ex a. et corpore A. est ex c. et a. C. D. M. et corpore et a. e. H. I. K.—3 nostra delet K. M.—4 consequuntur H.—5 ad hæc H.-6 omnia hujuscemodi L.-7 breri tempore B.-8 præclara H. I.-9 facta M.-10 sicut a. est inmortalis i. s. H.—11 honorum H.-12 ut initium sit G. ut est i. s. f. e. N. 13. [oniniaque orta Havercamp.) omnia quæ orta sunt F. omnia orta occidunt K.

- 14 hujus g. h. H.--15 omnia C.-16 neque melius est. H. neque melius absunt in E. -7 clarius sed in Marg. amplius M.—18 aliud delet 1.–19 Socordia B. H. I. K. L.

NOTÆ j Præclara] Lu bonne mine, la belle rotunde, animas divinæ mentis parprestance.

ticulas esse prædicaverunt. A quo * Immortalia] Rhetorice istud dic. errore pos retrahit doctrina Christum: tametsi liistoriæ beneficio præ- tiana, cum animæ nostræ

a Deo clara facta in memoria hominum creatæ sint ex nihilo, adeoque ini. revivisciunt.

tium habuerint; quamvis sint æternæ Æternus] Hæc fuit opinio quo- a parte post, ut loquuntur, atque in rundam Philosophorum, quam ab Or- æternum esse debeant. plæo dimanasse volunt. Immo Stoici m Amplius) Ingenij humani tangit

)

illi, quibus per fraudem jus fuit, tuti," autt eo magis honestio sunt. Nam vip quidem regere patriam, aut parentes, quanquam et possis, et delicta corrigas,' tamen importunum est: cum præsertim omnes rerum mutationes cædem, fugam, aliaque hostilias portendant; frustra autem niti, neque aliud fatigando, nisi odium, quærere, extremæ dementiæ est :* nisi forte quem inhonesta et perniciosa? lubido tenet, potentiæ paucorum decus atque libertatem suam gratificari.

4. Ceterum ex aliis' negotiis, quæ ingenio exercentur, in primis magno usui est memoria rerum gestarum: cujus de virtute," quia multi dixere, prætereundum puto; simul, ne per insolentiam quis existimet, memet, studium laudando,

· Neque illi quibus, per fraudem, jus et potestas fuit gerendi Magistratus et imperia, sunt ea re magis tuti aut honesti.

# Extremæ dementia est frustra conari, neque aliud persequi et consequi se fati. gando, nisi odium.

n

næ.

u

1 ex his artibus H.–2 vis fuit M. N.—3 utique tuti A. B. C. D. E. F. G. H. K. M. N. uti tuti L.—4 atque eo M.—5 portent M.–6 [se fat. Haverc.]7 periculosa M. in Marg. Alii perniciosa M. 1 [iis Havercamp.] aliis D. E. F. G. H. I. L. M.—2 eo pr. p. H.-3 forę

NOTÆ magnitudinem, et, ut ita dicam, vas. $ Portendant] Significent, et protitatem, qua cuncta complectitur. pemodum importent, cum iis qui cas. Tuti] Illud respicit bona forta tigantur, tum præsertim illis qui alios

castigant. Honesti] Refertur hoc ad bona Gratificari] Gall. diceres, Abananimi: adeoque iis de quibus loqui donner, et faire litière. tur, prorsus inutile fuisse dicit, mu- Cujus de virtute] Historiam Cineribus frui Reipublicæ. Gall. di. cero dicit, Testem temporum, Lucem ceres, Ils n'en sont ni plus à leur aise, veritatis, Magistram vitæ, Nunciam ni plus honnêtes gens.

vetustatis. Historiæ virtus certe P Vi] Plato, quod et Cicero refert, maxima est, cum ex aliorum erratis tantum contendere in Republica ju- in melius vitam nostram instituere, bet, quantum probare tuis civibus et quid expetendum, quidve fugienpossis; vim neque Parenti, neque dum sit, sine nostro periculo, possi. Patriæ afferri oportere.

mus cognoscere. Proinde haud im9 Parentes] Inpuit, tam turpe esse merito Demetrius Phalereus Ptole. Patriam quam Parentes vi regere mæum regem subinde admonebat, velle.

ut libros legeret, quoniam, quæ amici r Corrigas] Hoc est, aliquatenus non audent Principibus demonstrare, corruptam civitatem emendes, aut id ea omnia in libris cripta reperiun. certé coneris.

tur. Delph. et Var. Clus, Sallust.

I

extollere. Atque ego credo fore, qui, quia decrevi procul a republica ætatem agere, tanto4 tamque utili labori meos nomen inertiæ imponant:6 certe,' quibus maxima industria videtur, salutare plebem, et conviviis gratiam8 b quærere. Quie si reputaverint, etto quibus ego" temporibus magistratus"adeptus sum, et qualesd viri idem assequi nequiverint, et postea'quæ generae hominum in senatum pervenerint;14 profecto existimabunt, me magis merito, quam ignavia, judicium animi mutavisse,majusque's commodum ex otiomeo, quam ex aliorum negotiis reipublicæ venturum. Nam sæpe'yi audivi, Q. Maximum, P. Scipionem, præterea

Ne aliquis existimet memet extollere insolenter studium meum, id laudando,

[ocr errors]

V

eos E. fore quosdam F. H. fore homines G. K.-4 tantoque et tam A. tanto et tam E.—5 meo abest in N.-6 inponunt I.7 In conviviis B. G.--8 gloriam A. M. aut gloriam H.-9 quod si H. qui delet G. M.-10 in quibus I. K. ex quibus L. M.–11 ego delet K.-12. [magistratum Havercamp.] magistratus A. H.13 præterea E.-14 provenerint M.–15 magisque G.-16 negotio E.-17 sæpe

NOTÆ Certe] Vim habet occultam hæc prælatum fuisse, Sallustius probavocula, et conjunctam habet ironiam : verit. Auctor enim, dum videtur rationem e Genera] Per contemtum loqnireddere velle cur ab aliis reprehen- tur. Gall. Quelle sorte de gens. datur, graviter illos vellicat. Gall. f Merito] Legitima de causa. Quasi diceremus eodem charactere, Assuré. scilicet eo indignum fuisset, cum ment, Ces Messieurs qui savent si bien turba hominum levissimorum in Secourir aprés le petit peuple, &c.

natum venire. a Salutare] Romæ mos erat, quos- 8 Mutavisse] Id est, Non jam, ut . vis prensando, nomine proprio, quasi antea, ad Magistratus ferri. intime noti et cari essent, appellando, h Otio] Honesto scilicet, quod in manum porrigendo, &c. plebis gra. scribenda historia collocavit :

nani tiam aucupari.

aliud est otium turpe, eorum qui se b Gratiam] Benevolentiam et po- non tantum a rebus publicis, sed ab puli favorem solebant etiam epulis et omni omnino labore subtrahunt.' conviviis demereri.

* Nam sæpe] Ostendit Auctor quoc Quibus] Turbulentis scilicet, sin- modo hominibus prosit rerum memogulis ad imperia properantibus; unde ria; atque adeo, qua ratione Respub, et ea obtinere erat difficile.

lica ex suo otio emolumentum possit Quales] Catonem forte inter alios capere. designavit, qui Præturam petens re- k Maximum] Is ex Fabiorum fuit pulsam tulit. Cæterum totus iste familia, qui Dictator adversus Annilocus Rhetoricam habet exornatio. balem creatus, cunctando vim fregit nem, non persuasionem : neque vero illius Imperatoris, atque res Romanas cuiquam Sallustium virtute Catoni paululum restituit.

d

« IndietroContinua »