Immagini della pagina
PDF
ePub

Itaque ipse Cæsar, ceteroqui minime sui contemtor, Commentarios inscripsit non Historias, et hoc ipso laudem veram meruit, quod falsam affectare contemsit.

Jam vero princeps Historicorum audit Livius; si magnitudinem operis et varietatem rerum spectamus, recte. Sed tamen (quod more majorum liceat) a Livii lectione semper commotior surrexi, non semper melior, aut ad vitæ casus instructior : Sallustius unus ex vill. viris illis est, qui feliciter consecutus videtur hæc omnia ; et quem, si mei arbitrii res sit, in hoc lustro principem senatus historici legere non dubitem; nam ceteri deinceps minorum quasi gentium historici, quantum a superiorum ætate, tantum et a laude afuerunt, nisi quod admirabile est, quantum inter istos unus excellat imitator Sallustii Corn. Tacitus, omni virtute antiquis proximus, longo quidem intervallo, sed tamen proximus.

Ludovicus Carrio. Quarum rerum ego maxima hæc documenta habeo, quod prioribus illis temporibus, Licinius Macer, Fabius Pictor, Tubero, Hemina, Valerius Antias, Claudius Quadrigarius, Cælius, Sisenna, alii rerum nostrarum auctores; posterioribus T. Livius, Trogus Pompeius, C. Plinius, Corn. Tacitus, et qui primus aut in primis est, C. Sallustius Crispus ferme ab stirpe interierunt.

Et:

Nam eum scriptorem in primis ego præclarum existimo verborum atque sententiarum brevitate.

VARIAS LECTIONES ex editione S. HAVERCAMPI desumsimns. Catalogum

Codd. Mss. quibus usus est, et Notas quibus sunt designati, subjicimus.

A. MS. Chartac. ex Bibl. Leidensi in fol. p. 325. n. 19.
B. Chart. ibid. in fol. p. 327. 50.
C. Chart. ibid. in fol. minore p. 327. 63.
D. Membran, in fol. ibid. p. 494. - 12.
E. in fol. Memb. ibid. p. 9. A.
F. Membr. 4to. ibid. p. 330.

125.
G. Chart. in 4to. ibid. p. 494. – 12.
H. Membr, in 4to. ibid. — 158. A.
. Membr. 8vo. ibid. p. 333. - 193.
K. Membr. in 8vo. ibid. p. 389. 75.
L. Membr. optim, in 8vo. ibid. p. 289. — 73. – in fine incendio la-

cerum.

M.

Membr. olim Petri Francii, in Catalogo librorum ejusdem p. 94.

uum. 600. in 4to. forma oblonga ; inde emtus in Angliam missus

[merged small][merged small][ocr errors]

CAII CRISPI SALLUSTII

BELLUM

CATILINARIUM,

SIVE

DE CONJURATIONE CATILINÆ

EJUSQUE SOCIORUM.

Omnesta homines, qui sese student præstare ceteris animalibus, summa opet niti decet, vitam silentios ne transeant, veluti pecora, quæ natura prona? atque ventri obediertia finxit. Sed nostra omnis vis8 in animo et corpore sita : animi imperio, corporisto servitio magis utimur.

. Decet omnes homines, qui student sese præstare ceteris animalibus, conari totis riribus ne transeant vitam nihil agendo, sicut pecora, quæ natura fecit in terram propensa, et ventri obedientia,

1 Omnes E. F.—2 student sese A. M.-3 animantibus K.-4 summa illos ope C. D.G.-5 cum silentio 1.-6 Ita C. sed superscribitur transigant.-7 Natura finxit prona, &c. F.-8 Sed omnis nostra vis A. B. F. M.-9 et in corpore L.-10 quam corporis A. corporisque F.–11 diis A. C. D. E. F. G. H. I. K. L.

NOTÆ

a Omnes.] Plerumque scribitur, om- ex diphthongo eis, qua terminabantur nis : Accusativus pluralis. Solebant olim Accusativi illi plurales. enim veteres nomina in is desinentia, b Sed] Hic non est adversativa : in singulari, eodem sono efferre in posita est vocula pro verum, autem ; Accusativo plurali; mutata tamen Gallice, Or. syllaba brevi in longam, utpote nata

Alterum nobis cum Dis," alterum cum belluis"? commune est. Quo mihi rectius' videtur, 14 ingenii, quam virium opibus gloriam's quærere, et, quoniam vita ipsa, qua fruimur,7 brevis est,'8 memoriam nostri"9 quam maxime longam efficere.20 Nam divitiarum

Nam divitiarum et formæ gloria fluxa atque fragilis : virtus clara æternaquet habetur. Sed diu magnum inter mortales certamen fuit,22 vine corporis,23 an virtute animi res militaris magis procederet. Nam et prius, quam 4 incipias, as d consulto :26 et, ubi consulueris, mature facto opus est.27€ Ita utrumque per se indigens, 28 alterum alterius29 auxiliojo eget.31

2. Igitur initio' Reges (nam in terris nomen imperii id3 primume fuit+) diversi, sf pars ingenium, alii corpus exercebant : etiam tum vita hominum sine cupiditate agitabatur,? sua cuique satis placebant. Postea vero quam in Asia: Cyrus, in Græcia Lacedæmonii et Athenienses cæpere

Quapropter videtur mihi rectius quærere gloriam opibus et facultatibus ingenii, quam opibus virium corporearum.

. Nam ex altera parte, oportet deliberare, priusquam incipias, et ex altera oportet tempestive exequi, postquam consulueris.

d Unusquisque sic satis contentus erat iis quæ possidebat.

-12 beluis A. B. C. D. G. I. K. L.-13 rectius mihi A.-14 videtur esse D. F. G. H. I. K. L.—15 quærere gloriam K.--16 ipsa vita B. M. N.-17 utimur E. -18 est brevis A.–19 nostram C.--20 decet efficere A. efficere decet C. G. H. efficere dignum E. Sed in Marg. decet.- 21 clara atque æterna B.--22 Inter mortales m. c.f. B. M. magnum inter m. f. certamen. F. magnum certamen inter mortales N.-23 vi corporis H.--24 Nam prius quam A. B. C. N.--25 incipius aliquid M.-26 consulto opus est K.-27 mature est opus facto A. mature facto est opus G. mature opus est facto K.-28 indigens est A.–29 alterum alterius auxilio augetur. E. alterius alterum auxilio indiget. F.-30 consilio.--31 eget A. B. C. D. G. H. N. indiget I. K. indeget M. [veget Havercamp.]

1 in initio B. E. G. H. I. N.--2 reges fuere A.-3 id nomen imperii B. C. G. H. N.-4 primum fuerat B.-5 diversi fuere H.-6 et tum vita F.-7 agebatur C. D. G.–8 Cyrus in Asia B. E. N. in Asia Cyrus rex H.-9 Lacedemonienses A.

NOTÆ ° Longam] Hoc vult Sallustius, ut e Primum] Id est, vocati sunt Reges, unusquisque, hominum recordationem qui primi dominium exercuerunt in genpræclaris factis mereatur, itaque in tes. Quod quidem Auctoris sensu, ipsorum vivat meinoria.

intelligendum est, quatenus, cum aliis, d Incipius] Id est, quilibet incipiat. initium rerum repetit ex profanis Hæ locutiones per secundam singula- Auctoribus. ris numeri personam sunt frequen- f Diversi] Id est, diversas vias insistissimæ et elegantissimæ. lis utiinur tentes. etiam cum ad multitudinem præsen- 8 Cyrus] Cambysis et Mandanęs tem sermo dirigitur.

filius, qui Imperium Medorum ad

urbes atque nationes subigere, to lubidinem" dominandi causam belli habere, maximam gloriam in maximo imperio putare:12 tum demum periculo' atque negotiis compertum' est, in bello plurimum ingenium's posse. Quod si regum atque imperatorum animi virtus in pace ita, uti in bello, valeret, æquabilius" atque constantius sese res humanæ haberent; neque aliud 8 alio ferri, neque'l mutari ac2o misceria omnia cerneres. Nam imperium facile his22 artibus retinetur, quibus initio24 partum est,23 Verum ubi pro labore desidia, pro continentia et æquitate25k lubido? atque

Postquam vero Cyrus in Asia, Lacedæmonii et Athenienses in Græcia, cæpe. runt in suam potestatem redigere urbes atque nationes ; habere lubidinem dominandi pro causa belli ; putare maximam gloriam in maximo imperio sitam esse, tum denique compertum est experientia atque negotiis, ingenium plurimum posse in bello. ; Neque videres opes et divitias, ex hac aut illa regione, in aliam deportari.

-10 subjicere M.-11 libidinemque E. libidine M.-12 putabant H.-13 tum periculo A. tum demum in periculo L.-14 compertum C. est compertum I.-15 ingenium plurimum posse in bello H.-16 ita in pace, &c. F. in pace valeret ita ut in bello M.-17 humanæ res A. B.-18 nec illico aliud H.-19 nec A.-20 atque A. B.-21 commisceri C. D. G.-22 iis facile A. facile his E. L. N. facile retinetur his artibus H. I. M.—23 quibus initio est partum I. quibus est partum initio K. quibus est partum in initio. A.—24 in initio B. E. F. G. N. ab initio H.25 æquabilitate C. D. æqualitate I. æquitate et continentia K.-26 cum moribus

NOTÆ Persas transtulit. Cur vero ejus me- per continentium eam virtutem intelliminerit Sallustius, cum ante Cyrum gunt, quæ moderatur appetitui circa Ninus Assyriorum Rex Asiam bello cibum, potum, &c. Illis vero contivastaverit, crediderim esse factuïn, nentia est qua homo, qui sedet in guquia ante Cyrum obscurata sit admo- bernaculo Keipublicæ, abstinet ab dum rerum memoria ; neque ante ip- omni injusta exactione. sum satis cognitum fuerit vine corpo

* Æquitate] Plus est Æquitas, quam ris, an virtute animi res militaris ma- Justitia. Hæc suas habet formulas gis procederet.

ita digestas, ut sæpe summum jus Æquabilius] Id est, magis suum et summa sit injuria: at vero Æquitas eundem statum obtinerent. Gall. Au- illud unum respicit, quod in se, et roient un cours bien plus réglé.

revera æquum et bonum est: judicat i Labore] Labor hic positus est pro ex foro conscientiæ; quandoque lepropensione ad laborem ; pro laboriosi- ges transgreditur justitiæ ; immo contate, si ita loqui liceret : opponitur tra eas facit. enim desidiæ.

Lubido] Ea est, cum homo Politij Continentia] Apud Politicos, adeo- cus, quamobrem aliquid injusti incique et Historicos persæpe, non idem piat interrogatus, is det, Quia dicit, quod apud Philosophos. Hi lubet. Alibi aliud libido indigitat.

h

« IndietroContinua »